E─čitim Kurumu   ( 2141 )   Kitaplarda   ( 1659 )   Yazarlarda   ( 4831 )  
Dergilerde   ( 786 )   K├╝t├╝phanelerde   ( 151 )   ┼×ehirlerde   ( 182 )  
Makalelerde   ( 2196 )   Multi Media   ( 323 )   Fetvalar   ( 894 )  
Hit
9129104
├ťye 1490
Online ├ťye 0

─░slam Mezhepleri Tarihinde Usul Sorunu

 Kitap Detay─▒ Kitap No : K-  
Yazar Ad─▒ ─░lim Dal─▒ Konusu Dili
S├Ânmez Kutlu Mezhepler Tarihi T├╝rk├že
├ľzelli─či Terc├╝me Eden
 
       
Makale No: 1818 Hit : 6527 Hata Bildirimi Tavsiye Et
   Makale Yazar─▒na ait Kitaplar E-Kitaplar Makaleler Hakk─▒ndaki Makaleler    

Yazara ait kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait e-kitaplar
# Kitap Ad─▒

Yazara ait makaleler
# Makaleler Ad─▒
1 ┘ů┘ćě▓┘äě¬ ě»┘Ő┘ć┘Ő ě╣┘ä┘ł┘Őěž┘ć-ě»┘Ő┘ćěî ┘ůě░┘çěĘěî ěĚě▒┘Ő┘éě¬ěî ┘â┌śěóěŽ┘Ő┘ć┘Őěî ě»ě▒ě│ě¬ ┘ż┘ćě»ěžě▒┘Ő ┘Őěž ┘üě▒ěž┘ż┘ćě»ěžě▒┘Ő
2 Yeni D├╝nya D├╝zeni Kar┼č─▒s─▒nda Alternatif Bir ─░slam Medeniyeti M├╝mk├╝n m├╝?
3 Tarihsel S├╝re├žte Alevili─čin Yaz─▒l─▒ Kaynaklar─▒nda Yap─▒lan Metin Tahrifat─▒
4 Tarihsel Muhammed ─░le Menkabevi Muhammedi Ay─▒rman─▒n ├ľnemi
5 Maturidi Ak─▒lc─▒l─▒─č─▒ ve G├╝n├╝m├╝z Sorunlar─▒n─▒ ├ç├Âzmeye Katk─▒s─▒
6 Kurana G├Âre Bar─▒┼č
7 ─░slam Mezhepleri Tarihinde Usul Sorunu
8 ─░slam D├╝┼č├╝ncesinde Tarihsel Din S├Âylemleri Olgusu
9 Imam al Maturidi and H─▒s Ep─▒stemology
10 Farkl─▒ ─░nan├ž Gruplar─▒ ve Din E─čitimi
11 Ehli Beyt Sembolik Kapitalinin Tarihi S├╝re├ž ─░├žinde Semerelendirilmesi
12 De─či┼čim S├╝recinde M├╝sl├╝manlar─▒ Bekleyen Baz─▒ Muhtemel Sorunlar
13 Cemaatlerin ─░slam─▒ Tebli─č Sorunu
14 Bilinen ve Bilinmeyen Y├Ânleriyle ─░mam Maturidi
15 Bar─▒┼č ├ľzg├╝rl├╝k ve Merhamet Peygamberi Hz. Muhammed
16 Alevilik Din mi Mezhep mi Tarikat m─▒?
17 39 Soruda T├╝rkiyede Alevilik Bekta┼čilik

Yazar Hakk─▒ndaki Tan─▒t─▒m Makaleleri
# Makaleler Ad─▒

├ľzeti
treatment of aids early hiv symptoms in men aids pictures

Yay─▒n Bilgileri
Yay─▒nland─▒─č─▒ Kaynaklar
Yay─▒nland─▒─č─▒ Tarih
Yay─▒nland─▒─č─▒ Dergi
Sanal Dergi
Makalenin Linki

Makale Metni   [Yazd─▒r/Print]

─░slam Mezhepleri Tarihinde Usul Sorunu

 

─░slam Mezhepler Tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda, bilimsel bilgi ├╝retme konusunda nas─▒l bir usul takip edece─či,  klasik kaynaklardaki sahayla ilgili problemler ve onlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝nde takip edilecek usul├╝n ne oldu─ču  gibi temel sorunlardan olu┼čan ─░slam Mezhepleri Tarihi'nde Usul tart─▒┼čmas─▒, onun  modern d├Ânemde  bir bilim h├╝viyeti kazanabilmesi bak─▒m─▒nda son derece ├Ânemli bir tart─▒┼čmad─▒r. ├ç├╝nk├╝ Fuad K├Âpr├╝l├╝'n├╝n de dedi─či gibi, " her ilim, ancak kendine mahsus ilmi metodlarla te┼čekk├╝l edebilir" ve bilim h├╝viyetini kazanabilir. Di─čer taraftan bu mesele, genel anlamda bir y├Ân├╝yle sosyal bilimlerde ve din bilimlerinde metod tart─▒┼čmalar─▒yla, di─čer y├Ân├╝yle de, Tarih  ile Din Sosyolojisi ve Bilgi Sosyolojisinde usul tart─▒┼čmalar─▒yla yak─▒ndan ili┼čkili bir meseledir. Buna ilaveten Bat─▒'da Hr─▒stiyan mezhepler ├╝zerinde yap─▒lan Sosyolojik ve Psikolojik ├žal─▒┼čmalarla birlikte  Mezhepler Psikolojisi ve Mezhepler Sosyolojisi gibi yeni baz─▒ bilim dallar─▒ olu┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu alanlarda yaz─▒lan ├žal─▒┼čmalar,  metodoloji tart─▒┼čmalar─▒na yeni bir boyut kazand─▒rm─▒┼čt─▒r.

 

Bat─▒ d├╝nyas─▒nda bilgi, bilim, bilimsel bilgi ve metod konusunda ya┼čanan tart─▒┼čmalar, en genel anlamda  bilimleri do─ča bilimleri ve sosyal/be┼čeri/tin veya manevi bilimler ┼čeklinde  bir ayr─▒mla sonu├žlanm─▒┼čt─▒r. Sosyal bilimlerle do─ča bilimleri aras─▒ndaki bir ayr─▒m, metodik a├ž─▒dan da bir farkl─▒la┼čmay─▒ beraberinde getirmi┼č ve  her bir alan kendi sorunlar─▒n─▒ ├ž├Âzebilecek farkl─▒ metod ve yakla┼č─▒mlar geli┼čtirmi┼čtir. ├ľnce Frans─▒z sosyolglar─▒ndan August Comte ve Descartes ile Bacon'un b├╝t├╝n bilimlere tek bir metod uygulamay─▒ ├Âng├Âren a├ž─▒klay─▒c─▒ paradigmay─▒ esas alan  Pozitivizm'i b├╝y├╝k yank─▒ uyand─▒rm─▒┼čt─▒r. Daha sonra Dilthey, do─ča bilimleri ve sosyal bilimler aras─▒nda ayr─▒m─▒ ger├žekle┼čtiren ve sosyal bilimlere has anlay─▒c─▒-yorumlay─▒c─▒ paradigmay─▒ esas alan anlay─▒┼č─▒n ├Ânc├╝s├╝ olarak dikkat ├žekmi┼čtir. Gerek Dilthey ve gerek onun takip├žileri sosyal bilimlere ├Âzel  ve onlar─▒ tabiat ilimlerinden ay─▒ran bir karakteristi─čin bulundu─čunu, dolay─▒s─▒yla bu ilimlerin do─ča bilimleri alan─▒ i├žine sokulamayaca─č─▒n─▒ ve onun metoduna ba─članamayaca─č─▒ tezini g├╝├žl├╝ bir ┼čekilde savunmu┼člard─▒r.[1] Dilthey ve RickertÔÇÖin ├╝zerinde ├Ânemle durduklar─▒ nokta, tarihsel ve sosyal ger├žeklikle ilgilenen manevi ilmin, tabiat ilmi gibi a├ž─▒klay─▒c─▒ bir kanun olmad─▒─č─▒d─▒r. Sosyal bilimler, anlay─▒c─▒ bilimlerdir. Rickert, bu ay─▒r─▒m─▒ do─ča bilimlerinin umumile┼čtirici ve  sosyal bilimlerin ise ferdile┼čtirici oldu─ču ┼čeklinde de─čerlendirir.[2] Bu alanda pek ├žok yorum ve yeni yakla┼č─▒mlar bulunmaktad─▒r; konumuza  her hangi bir fayda sa─člamayaca─č─▒n─▒ bildi─čimizden, burada  bunlar─▒n tart─▒┼čmas─▒na girmek istemiyoruz. Ancak bug├╝ne kadar, sosyal bilimlerde oldu─ču gibi, din bilimlerinde de, dini inan├žlar─▒, olgular─▒ ve s├╝re├žleri, mezhepleri, mezheplerin cemiyyeteki tezah├╝rlerini incelemek ├╝zere genel ge├žer tek bir bilimsel yakla┼č─▒m ortaya konulamam─▒┼čt─▒r, bilakis birden fazla yakla┼č─▒m geli┼čtirilmi┼čtir. ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde ilk ortaya ├ž─▒kan ve kendine has edebiyat─▒ ve yakla┼č─▒mlar─▒ olan mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ da, sosyal bilimler i├žin geli┼čtirilen ├ža─čda┼č yakla┼č─▒mlardan, ├Ânce Pozitivist, daha sonra Tarihsel-Sosyolojik yakla┼č─▒mdan nasibini alm─▒┼čt─▒r. Her ┼čeye ra─čmen mezhepler tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda, bilimsel bilgi ├╝retme konusunda nas─▒l bir usul takip edece─či,  klasik kaynaklardaki sahayla ilgili problemler ve onlar─▒n ├ž├Âz├╝m├╝nde takip edilecek usul├╝n ne oldu─ču  gibi temel sorunlardan olu┼čan ─░slam Mezhepleri Tarihi'nde Usul tart─▒┼čmas─▒, onun  modern d├Ânemde  bir bilim h├╝viyeti kazanabilmesi bak─▒m─▒nda son derece ├Ânemli bir tart─▒┼čmad─▒r. ├ç├╝nk├╝ Fuad K├Âpr├╝l├╝'n├╝n de dedi─či gibi, " her ilim, ancak kendine mahsus ilmi metodlarla te┼čekk├╝l edebilir"[3] ve bilim h├╝viyetini kazanabilir. Di─čer taraftan bu mesele, genel anlamda bir y├Ân├╝yle sosyal bilimlerde ve din bilimlerinde metod tart─▒┼čmalar─▒yla, di─čer y├Ân├╝yle de, Tarih  ile Din Sosyolojisi ve Bilgi Sosyolojisinde usul tart─▒┼čmalar─▒yla yak─▒ndan ili┼čkili bir meseledir. Buna ilaveten Bat─▒'da Hr─▒stiyan mezhepler ├╝zerinde yap─▒lan Sosyolojik ve Psikolojik ├žal─▒┼čmalarla birlikte  Mezhepler Psikolojisi ve Mezhepler Sosyolojisi gibi yeni baz─▒ bilim dallar─▒ olu┼čmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu alanlarda yaz─▒lan ├žal─▒┼čmalar,  metodoloji tart─▒┼čmalar─▒na yeni bir boyut kazand─▒rm─▒┼čt─▒r. Konunun son derece karma┼č─▒k olmas─▒na ra─čmen, ├╝lkemizde bat─▒da geli┼čtirilen sosyal bilim yakla┼č─▒mlar─▒ ve metodlar─▒n─▒ g├╝nedemine alarak kendi  bilim dallar─▒na uygulamay─▒ veya uyarlamay─▒ ba┼čarabilen bilim dallar─▒ndan birisi de Mezhepler Tarihi olmu┼čtur. Bu bak─▒mdan g├╝n├╝m├╝z mezhepler tarih├žileri,  Yusuf Ziya Y├Âr├╝k├ón taraf─▒ndan bu alana uygulanmaya ├žal─▒┼č─▒lan  Sosyal-Pozitivist yakla┼č─▒m tecr├╝besini  haz─▒r bulmalar─▒ dolay─▒s─▒yla kendilerini son derece ┼čansl─▒ g├Ârmelilerdir. ┼×unu da itiraf etmek gerekir ki, b├Âyle bir tecr├╝be bize hast─▒r ve  ne bat─▒da ne de ─░slam d├╝nyas─▒nda  bir ├Ârne─či yoktur. Burada, bu te┼čebb├╝s├╝n mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ ile ilgili tarihi ve metodolojik problemlerin tamam─▒n─▒ ├ž├Âzd├╝─č├╝n├╝ s├Âyledi─čimiz san─▒lmamal─▒d─▒r. Zaten sonraki mezhepler tarih├žileri taraf─▒ndan da b├Âyle alg─▒lanmam─▒┼č olup yeni yeni y├Ântem ve yakla┼č─▒mlar denenmeye ve geli┼čtirilmeye ├žal─▒┼č─▒lm─▒┼čt─▒r. Biz, bug├╝n hala s─▒cakl─▒─č─▒n─▒ koruyan Mezhepler Tarihinde Usul tart─▒┼čmalar─▒na ge├žmeden ├Ânce, kavram karga┼čalar─▒na sebebiyet vermemek i├žin ├Ânce baz─▒ kavramlar─▒n  tan─▒mlar─▒ ve i├žerikleri ├╝zerinde durmak istiyoruz.

 

1.Kavramsal ├çer├ževe

a) Usul

Usul kavram─▒, ├žo─ču kere bilimsel ara┼čt─▒rma teknikleriyle kar─▒┼čt─▒r─▒l─▒r. Ba┼čl─▒kta yer alan usul, " bir bilimin amac─▒na ula┼čmas─▒n─▒ sa─člayan zihinsel tutumlar─▒n ve d├╝┼č├╝nsel giri┼čimlerin t├╝m├╝"[4] anlam─▒nda kullan─▒lmakta olup, nas─▒l bir mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ sorunsal─▒na cevap aramaktad─▒r. Di─čer bir ifadeyle klasik ve ya┼čayan mezhepler ile g├╝n├╝m├╝z ├ža─čda┼č din├« ak─▒mlar konusunda bilimsel, savunulabilir, sistematik, yans─▒z ve g├╝venilir bir bilgi nas─▒l ve hangi y├Ântemle ├╝retilebilir?  ├ľrne─čin mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda  sosyal-pozitivist, tarihsel-sosyolojik, i┼člevselci, yap─▒salc─▒, diyalektik, analitik veya zihniyet ├ž├Âz├╝mleyici  bir y├Ântemin anlam─▒, de─čeri ve sonu├žlar─▒ nedir? Burada  sosyal bilim olarak g├Ârd├╝─č├╝m├╝z Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒nda tek├ži bir yakla┼č─▒m bulma amac─▒nda olmad─▒─č─▒m─▒z─▒, bu konudaki geli┼čmeler g├Âz ├Ân├╝nde bulundurularak usuller ├╝zerine konu┼čulaca─č─▒n─▒ belirtmekte fayda vard─▒r. Bu bak─▒mdan ├╝lkemizde ve d─▒┼čar─▒da akademik olmayan ├ževrelerce hi├ž bir bilimsel kayg─▒ ta┼č─▒maks─▒z─▒n mezhepler hakk─▒nda yaz─▒lm─▒┼č eserler ve bunlarda yer alan ├že┼čitli metodolojik problemler konumuz d─▒┼č─▒nda tutulacakt─▒r.  

 

b) F─▒rka ve Mezhep

F─▒rka, s├Âzl├╝kte ayr─▒l─▒k, farkl─▒l─▒k, de─či┼čme, b├Âl├╝nme ve sapma gibi anlamlara gelmektedir. ─░slam Mezhepleri tarihinin klasik kaynaklar─▒nda,  itikadi ve siyasi gayelerle v├╝cud bulmu┼č  fikirler ve ┼čah─▒slar etraf─▒ndaki z├╝mrele┼čmelere f─▒rka ad─▒ verilmektedir. Mezhebe gelince, s├Âzl├╝kte, benimsenen g├Âr├╝┼č, farkl─▒ tutum ve davran─▒┼č, fikir ve gidilen yol  gibi anlamlara gelir. Klasik ve modern kaynaklarda f─▒rka yerine de kullan─▒lan mezhep ad─▒, f─▒rkadan daha kapsaml─▒ bir anlama gelmektedir.  Dilimizde, gerek siyas├« ve itikad├«, gerekse fikh├« ekollerin t├╝m├╝ne mezhep ad─▒ verilmekte olup, itikadi ve  amel├« yani inan├ž, ibadet  ve muamelatla ilgili kar┼č─▒la┼č─▒lan meselelere ├ž├Âz├╝mler ├╝retmek i├žin ortaya ├ž─▒kan ─░slam D├╝┼č├╝nce ekollerinin tamam─▒n─▒ ifade eder. F─▒rka anlam─▒nda kullan─▒lan mezhebin pek ├žok tan─▒m─▒ yap─▒lm─▒┼č olmakla birlikte[5], Mezhepler Tarihi kavram─▒ olarak en kapsaml─▒ tan─▒m─▒ F─▒─člal─▒ taraf─▒ndan ┼č├Âyle yap─▒lm─▒┼čt─▒r: "Mezhep,  bir tak─▒m siy├ós├«, ictima├«, iktisad├« ve di─čer hadiselerin tesirlerinin, mezhep kurucusu say─▒lan insan ile, ona uyanlardaki fikr├«, din├« ve siyasi tezah├╝r├╝d├╝r."[6]  F─▒rka ile mezhebi ├Âzg├╝n anlamlar─▒ itibariyle ayr─▒┼čt─▒racak olursak,  bunlardan siyasi-itikadi alanla ilgili farkl─▒la┼čmalara f─▒rka, ameli-fikhi boyutu a─č─▒r basanlara f─▒k─▒h mezhepleri denilir. Ba┼čka bir tan─▒m yapacak olursak, mezhepler, din anlay─▒┼č─▒ndaki   farkl─▒la┼čmalar─▒n kurumla┼čmas─▒ sonucu ortaya ├ž─▒kan din├« nitelikli be┼čeri olu┼čumlar olup dinin anla┼č─▒lma bi├žimleri ile ilgili siyasi-itikadi veya f─▒khi-ameli tezah├╝rlerdir. Biz, tebli─čimizde klasik literat├╝rde daha ├žok f─▒rka diye bilinen birincisini ele alaca─č─▒z, ancak mezhep ad─▒n─▒ kullanaca─č─▒z. Bu y├╝zden mezheplerin, ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ ortam─▒n d├╝┼č├╝nce kal─▒plar─▒ olarak ele al─▒nmas─▒ gerekir. Burada mezhep olgusu, her ne sebeple olursa olsun, dinle ├Âzde┼čle┼čtirilmeyecek ve  bunlardan her hangi birisi ─░slam'─▒n temsilcileri olarak g├Âr├╝lmeyecektir[7].  ─░slam'─▒n anla┼č─▒lma bi├žimleri olarak kabul edilen mezheplerin ortaya ├ž─▒kmas─▒, tarihsel, politik-dini ve be┼čeri bir olgudur. ─░nsanlar farkl─▒ bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒na g├Âre bu metinlere yakla┼čt─▒klar─▒ndan farkl─▒ sonu├žlar elde ettiler. ├ç├╝nk├╝ bunlar─▒n k├╝lt├╝r d├╝zeyleri, anlay─▒┼člar─▒, bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒ birbirinden farkl─▒ idi.  Neticede her grup, belli bir zihniyetle ve belli metodlardan hareketle farkl─▒ sonu├žlar elde ettiler ve bunlar─▒ ayet ve daha sonralar─▒ hadislerle temellendirmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. Her mezhebin ├╝retti─či g├Âr├╝┼č ve ├ž├Âz├╝mler, belli d├Ânemin  dini ihtiya├žlar─▒n─▒ kar┼č─▒lamak ├╝zere ortaya konulmu┼č oldu─čundan tarihseldir.  

 

c) Mezhep H├╝viyetinin ├çe┼čitli Boyutlar─▒

Siyasi ve itikadi alanda ortaya ├ž─▒kan her anlay─▒┼č ve ya┼čay─▒┼č bi├žimi, tek bir ki┼činin g├Âr├╝┼č├╝ olarak kal─▒p ictimaile┼čmedik├že mezhep olam─▒yaca─č─▒ndan, mezhep h├╝viyeti kazanabilmesi i├žin ┼ču boyutlar─▒yla tezah├╝re ihtiya├ž duyar.

 

1) Sistematik Teoloji Boyutu

Siyasi ve itikadi mezhepler, tarihi s├╝re├žte m├╝sl├╝manlar─▒n kar┼č─▒la┼čt─▒klar─▒ siyasi  veya inan├žla ilgili k├Âkl├╝ problemler ├╝zerinde sistematik ve tutarl─▒ fikirlerden olu┼čan bir teoloji veya nazariye geli┼čtirmek suretiyle kurumsalla┼č─▒rlar. Aksi takdirde, bu kurumla┼čmay─▒ tamamlayamazlar, ba┼čka bir kurumla┼čm─▒┼č fikir ekol├╝n├╝n uydusu haline gelirler, ya da bunu ba┼čarm─▒┼č Teolojik ekol├╝n temel g├Âr├╝┼člerini kabul ederek, ayr─▒nt─▒larda baz─▒ farkl─▒ g├Âr├╝┼čler ortaya koyarlar. Bu durumda ba─čl─▒ oldu─ču siyasi ve itikadi d├╝┼č├╝nce ekol├╝n├╝n alt kolu haline gelir.  ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde, sistematik teoloji ve ya nazariye geli┼čtirenlerin ba┼č─▒nda Haricilik, ┼×ia ( Zeydiyye, ─░smailiyye, Onikiimamiyye), M├╝rcie, Mutezile, Maturidilik ve  E┼čarilik gelmektedir. Bu mezheplerin ortaya koydu─ču g├Âr├╝┼člerin ve bunlar─▒n tart─▒┼č─▒lmas─▒ sonucunda ─░slam Teolojisi'nin genel ├žat─▒┼č─▒ olu┼čmu┼čtur. ├ľrne─čin, ┼×ia ─░mamet nazariyesiyle, Mutezile Tevhid ve Adalet nazariyesiyle, M├╝rcie ─░man nazariyesiyle, Hariciler ─░man ve Hilafet konusundaki g├Âr├╝┼čleriyle di─čerlerinden farkl─▒ g├Âr├╝┼čler ortaya  koyarak bu ├žat─▒n─▒n olu┼čmas─▒nda b├╝y├╝k rol oynam─▒┼člard─▒r. Sistematik teolojinin ana konular─▒n─▒n ba┼č─▒nda,  Allah ve s─▒fatlar─▒ ( Uluhiyyet), Peygamberlik (N├╝b├╝vvet), ├ľld├╝kten sonra dirilip hesaba ├žekilme ( Mead), ─░man ve b├╝y├╝k g├╝nah ( el-Esma ve'l-Ahkam), Kader, ─░yili─či Emretmek K├Ât├╝l├╝kten Sak─▒nd─▒rmak ( Emr-i bi'l-Ma'ruf Nehy-i ani'l-M├╝nker) ve Devlet Ba┼čkanl─▒─č─▒ (─░mamet/ Hilafet) gelmektedir.

 

2) Yaz─▒l─▒ Edebiyat Boyutu

Siyasi ve itikadi bir olu┼čumun,  mezhep kimli─čiyle tan─▒nmas─▒ i├žin, ortaya koydu─ču teoloji veya nazariyeyi  ele alan temel eserler b─▒rakm─▒┼č olmas─▒ ├Ânemli bir a┼čamay─▒ te┼čkil eder. ├ç├╝nk├╝ bu eserler, toplumsal yap─▒yla birlikte bir devaml─▒l─▒k ve tutarl─▒l─▒k kazand─▒rmaktad─▒r. Ayr─▒ca g├Âr├╝┼člerinin ba┼čkalar─▒ kar┼č─▒s─▒nda savunulabilir, tutarl─▒ ve insicaml─▒ hale gelmesini sa─člamaktad─▒r. Devaml─▒l─▒kla kastedilen i├ž ahenklilik, ├Âzg├╝nl├╝k ve sistemliliktir. S├╝reklilikten kastedilen ise, diren├ž ve istikrar i├žerisinde de─či┼čme ve kendisini yeniden ├╝retmesidir.  Her bir mezhep kurucusu kabul edilen imam─▒ veya onu takip eden mensuplar─▒, yukar─▒da zikredilen temel kelami konularda veya bunlardan birisinde benimsedikleri g├Âr├╝┼čleri  uzun uzun tart─▒┼č─▒p akli delillerle ve Kura'n ayetleriyle  destekleyerek savunduklar─▒ bir ├žok eser yazm─▒┼člard─▒r. Bug├╝n her hangi bir kelami eseri al─▒p okudu─čumuzda,  bunun yazar─▒n─▒n hangi mezhepten oldu─čunu  o eserde savundu─ču fikirlerinden ├ž─▒karmak m├╝mk├╝nd├╝r. ├ç├╝nk├╝ ayn─▒ d├╝┼č├╝nce ekol├╝nde yer alanlar─▒n eserlerinde, konular─▒n s─▒ralamas─▒, g├Âr├╝┼člerine ├Ânem verdikleri ve savunduklar─▒ alimlerin adlar─▒, zihniyetleri, referans ├žer├ževeleri ve kavram d├╝nyalar─▒ hep birbirine benzer. Siyasi ve Teolojik d├╝┼č├╝nce ekollerinin bu eserleri, bug├╝n elimizdedir. Hatta her mezheb, tarih boyunca ├Ânemli k├╝lt├╝r merkezlerinde kendine ait bir tak─▒m medreseler kurmak suretiyle bu eserlerini okutmu┼č ve g├Âr├╝┼člerini yaymaya ├žal─▒┼čm─▒┼člard─▒r. Teolojiler, daha ├žok yaz─▒l─▒ kaynaklarla ve belirli mekanlarda aktar─▒l─▒r.

 

3) Toplumsal Boyut

Her hangi bir d├╝┼č├╝nce ekol├╝n├╝n siyasi ve itikadi bir mezhep h├╝viyeti kazanabilmesi i├žin, bir di─čer boyut ise,  ortaya konulan siyasi veya kelami nazariyenin sadece eserlerde kalmay─▒p bir toplum taraf─▒ndan benimsenmesi, yani toplumsal boyut kaanmas─▒d─▒r. Bir bilginin ortaya att─▒─č─▒ g├Âr├╝┼čleri insicaml─▒ bir akide olu┼čturabilir, ancak bunlar─▒ benimseyen, savunan ve devam ettiren mensuplar─▒ yoksa  o zaman bu bir mezhep olarak kabul edilmez. Bunun i├žin mezhebin tan─▒m─▒nda belli g├Âr├╝┼čler ve fikirler etraf─▒ndaki teolojik-dini veya f─▒khi-ameli z├╝mrele┼čmelerdir kayd─▒ konulmaktad─▒r. Mezhepler, tarihin belirli bir d├Âneminde ortaya ├ž─▒kan ve i├žinde do─čduklar─▒ siyasi ve ictimai ┼čartlardan etkilenen kurumlar olduklar─▒ i├žin,  b├╝t├╝n m├╝sl├╝manlar tarf─▒ndan de─čil baz─▒ topluluklar taraf─▒ndan benimsenir. Baz─▒ mezhepler ise, her toplumun deste─čini almak yerine tek bir soyun veya boyun deste─čini kazanabilir. Ama genelde mezheplerde tek bir etnik yap─▒ yoktur. Bir mezhepte her soydan ve boydan insan olabilir. ├ľrne─čin ┼×ia'da bask─▒n etnik unsur, Farslar iken  Maturidilik ve Hanefilikte bask─▒n unsur T├╝rkler'dir.   Bununla birlikte mezhepler tek bir soyda ve boyda devam etmez. Di─čer taraftan mezheplere giri┼č ve ├ž─▒k─▒┼č─▒n belli ┼čartlar─▒  ve t├Ârenleri yoktur. ─░steyen istedi─či mezhebe, t├Ârensiz girebilir ve ├ž─▒kabilir. Mezheplerde kurucu imamlar ├Ânemli olmakla birlikte, toplumsal yap─▒ i├žerisinde bir hiyerar┼či  ve bunlar─▒n huzurunda yap─▒lan vakitleri belirlenmi┼č mezhep ayinleri ve t├Ârenleri yoktur.

 

4) F─▒khi-ameli boyut

Siyasi ve ─░tikadi mezheplerde, di─čer boyutlar kadar olmamakla birlikte f─▒khi-ameli boyut da ├Ânemlidir.  Baz─▒ mezhepler, hem teolojisini hem de f─▒kh─▒n─▒ ├╝retmi┼čken baz─▒lar─▒ di─čerlerinin ├╝retti─či f─▒kha g├Âre amel ederler. ├ľrne─čin Ebu Hanife, hem M├╝rcii-Maturidi kelam─▒n olu┼čmas─▒na katk─▒da bulunmu┼č hem de Hanefilik diye bilinen f─▒k─▒h mezhebinin kurucusu olmu┼čtur. ┼×ia'n─▒n da Caferilik ad─▒yla kendine has bir f─▒k─▒h okulu/mezhebi vard─▒r. Baz─▒ mezhepler ise, ibadetler ve di─čer pratiklerde, kendi f─▒k─▒hlar─▒n─▒ ├╝retmek yerine Teolojik konularda muhalif g├Ârd├╝─č├╝ mezheplerin f─▒khi g├Âr├╝┼člerine g├Âre amel etmi┼čtir. ├ľrne─čin Mutezile ve Taberistan Zeydileri,  Hanefili─če g├Âre amel edilmi┼čtir.  

 

d) ─░slam Mezhepleri Tarihinin Tan─▒m─▒

Mezhepler tarihinde usul tart─▒┼čmas─▒n─▒n sa─čl─▒kl─▒ bir ┼čekilde ger├žekle┼čmesi i├žin ├Âncelikle mezhepler tarihinin bir bilim olarak ne oldu─čunun tan─▒mlanmas─▒ ├Âncelikli bir sorun olarak kar┼č─▒m─▒zda durmaktad─▒r. Ne var ki mezhep ve f─▒rka ile ilgili pek ├žok tan─▒m yap─▒lm─▒┼č olmakla birlikte,  ─░slam Mezhepleri Tarihi'nin konu ve alan─▒na g├Âre tan─▒m─▒, tespit edebildi─čimiz kadar─▒yla, Ta┼čk├Âpr├╝zade, F─▒─člal─▒ ve  Onat'─▒n tan─▒mlar─▒ istisna edilirse  bug├╝ne kadar  yap─▒lmam─▒┼čt─▒r.[8] Yaln─▒z ├╝zerinde ittifakedilen husus, ─░slam mezhepleri tarihini inceleyen ilme, Makalat, ─░lm├╝'l-Makalat, ─░lm├╝ Makalati'l-F─▒rak, Milel-Nihal, el-Ehva Ve'l-Bida' dendi─či, bu i┼čle u─čra┼čanlara ise Mezhepler Tarih├žileri (Ashabu'l-Makalat) dendi─čidir[9].             Ta┼čk├Âpr├╝zade, Mezhepler Tarihi ─░lmini ─░lmu Mak├ól├óti'l-F─▒rak ad─▒yla ┼č├Âyle tan─▒mlamaktad─▒r: " ─░l├óh├« ak├«delere m├╝teallik b├ót─▒l mezhepleri kaydetmekten bahseden bir ilimdir."[10] Onun tan─▒m─▒, son derece ├Ânemli olmakla beraber bat─▒l mezhepler kayd─▒n─▒ koymakla bu ilmin ilgi alan─▒n─▒ olu┼čturan mezheplere ├Ânyarg─▒l─▒ bir yakla┼č─▒m sergilendi─činden tashihe muhta├žt─▒r. G├╝n├╝m├╝zde konuyla ilgili ilk tan─▒m F─▒─člal─▒ taraf─▒ndan ┼č├Âyle yap─▒lmaktad─▒r:  ─░slam mezhepleri Tarihi, "─░slam d├╝┼č├╝ncesinin veya ba┼čka bir ifadeyle "f─▒rkala┼čma" veya " z├╝mrele┼čme" faaliyetlerinin geli┼čme seyrini g├Âstermeyi esas alan"[11] bir bilim dal─▒d─▒r. Bu tan─▒ma g├Âre, ─░slam Mezhepleri Tarihi, fikirler, f─▒rkala┼čma ve z├╝mrele┼čmelerle ilgili s├╝re├žleri inceleyen bir bilim olarak g├Âr├╝lmektedir. Mezhepler Tarihi'nin bir bilim olarak daha kapsaml─▒ bir tan─▒m─▒  Onat taraf─▒ndan ┼č├Âyle yap─▒lm─▒┼čt─▒r: "─░slam Mezhepleri Tarihi, siyasi ve itikadi gayelerle v├╝cud bulmu┼č "─░slam'─▒n D├╝┼č├╝nce Ekolleri" diyebilece─čimiz be┼čeri olu┼čumlar─▒, bilimsel y├Ântemlerle inceleyen bir bilim dal─▒d─▒r."[12] Bu iki tan─▒m─▒  esas alarak ┼č├Âyle bir tan─▒m yapmak istiyorum:  ─░slam Mezhepleri Tarihi, ge├žmi┼čte ve g├╝n├╝m├╝zde siyasi ve itikadi gayelerle v├╝cud bulmu┼č "─░slam D├╝┼č├╝nce Ekolleri" diyebilece─čimiz be┼čeri ve toplumsal olu┼čumlar─▒n,  do─čduklar─▒ ortam─▒, do─ču┼č sebeplerini, te┼čekk├╝l s├╝re├žlerini, fikirlerini, mensuplar─▒n─▒, edebiyat─▒n─▒, yay─▒ld─▒─č─▒ b├Âlgeleri, ─░slam d├╝┼č├╝ncesine katk─▒lar─▒n─▒ temel kaynaklardan hareketle zaman-mekan ba─člam─▒nda ve fikir-hadise irtibat─▒ ├žer├ževesinde betimleyici metodla ve  tarafs─▒z bir g├Âzle inceleyen bir bilim dal─▒d─▒r. Tan─▒mdan anla┼č─▒laca─č─▒ gibi, incelenecek olan ─░slam tarihinde ge├žmi┼čte ve g├╝n├╝m├╝zde ortaya ├ž─▒kan itikad├« ve siyas├« d├╝┼č├╝nce ekolleridir.  Dolay─▒s─▒yla ameli sahadaki d├╝┼č├╝nce ekolleri ─░slam Mezhepler Tarihi'nin alan─▒na do─črudan girmemektedir. Ancak "g├╝n├╝m├╝zde" kayd─▒yla, son y├╝zy─▒lda siyas├« gayelerle v├╝cud bulmu┼č din├« hareketler kastedilmektedir. " Be┼čeri ve toplumsal olu┼čumlar" ifadesi, mezheplerin ilahi kaynakl─▒ ve dinin temsilcileri olarak g├Âr├╝lmemesine y├Ânelik bir ifadedir. "Zaman-mekan ba─člam─▒nda ve fikir-hadise irtibat─▒ ├žer├ževesinde" kayd─▒yla, Mezhepler Tarihi'nin tarihi olgular─▒ ve hadiseleri incelemede ├Âne ├ž─▒kan tarihsel bir yakla┼č─▒m─▒n zikredilen prensipleri do─črultusunda, mezhepleri ele alan  bir bilim oldu─ču kastedilmektedir. Bu noktada Mezhepler TarihiÔÇÖnin Tarih bilimiyle olan ili┼čkisi g├╝ndeme gelmektedir. Son olarak ÔÇťbetimleyici bir metodÔÇŁ ifadesiyle Mezhepler Tarihi'nin anlay─▒c─▒-yorumlay─▒c─▒ paradigmay─▒ benimseyen sosyal bilimler i├žerisinde yer alan bir bilim oldu─čuna dikkat ├žekilmektedir.  

 

e) ─░slam Mezhepleri Tarihinin Problematik Alan ve S─▒n─▒rlar─▒

─░slam'─▒n ba┼člang─▒c─▒ndan bug├╝ne kadar ortaya ├ž─▒km─▒┼č  itikadi ve siyasi mezheplerin ve ├ža─č─▒m─▒zda etkili olan siyasal dini ak─▒mlar─▒n tamam─▒ ─░slam Mezhepleri Tarihi'nin alan─▒ ve s─▒n─▒rlar─▒ i├žerisinde yer almaktad─▒r.  Mezhepler tarihi yazac─▒l─▒─č─▒ konusunun sa─čl─▒kl─▒ bir zeminde tart─▒┼č─▒labilmesi i├žin, ├Âncelikle onun alan ve s─▒n─▒rlar─▒n─▒n tespiti gerekir. Milel-Nihal ad─▒yla yaz─▒lan  dinleri, din├«-siyas├« mezhepleri ve felsef├« ekolleri birlikte alan baz─▒ eserler bir kenara b─▒rak─▒l─▒rsa,  Mezhepler Tarihinin alan─▒n─▒ olu┼čturan temel sorunsallar ┼čunlard─▒r: 

 

1-─░simlendirme Problemi

Mezhep ve din├« ak─▒mlar─▒n isimlerinin ne anlama geldi─či, kimler taraf─▒ndan ni├žin ve hangi anlamda kullan─▒ld─▒─č─▒  sorunu son derece ├Ânemlidir. Dolay─▒s─▒yla Mutezile, ┼×ia, Kaderiyye, M├╝rcie, Havaric ve benzeri mezhep adlar─▒n─▒, ortaya koymak i├žin, bunlar─▒n ÔÇťne oldu─čuÔÇŁ sorusunu ayd─▒nlatmak Mezhepler Tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda  ├Âncelikli bir yere sahiptir. Bu a┼čama, ilgili mezhebin hangi isimle an─▒ld─▒─č─▒ ve bu isimle neyin kastedildi─či, bu ismin verilme gerek├želeri, kendileri taraf─▒ndan m─▒ ├╝retildi─či, yoksa muhaliflerince mi verildi─či gibi hususlar─▒n analizinden olu┼čmaktad─▒r. Yani bir mezhep ismi, ilk defa kim  taraf─▒ndan, kimlere veya hangi gruba hangi anlamda,  ne zaman kullan─▒lm─▒┼čt─▒r. 

 

2-Do─ču┼č  Sebepleri

Mezheplerin veya f─▒rkalar─▒, i├žinde do─čduklar─▒ siyas├«, ictima├«, din├«, tarih├« ve k├╝lt├╝rel sebeplerinden tecrid ederek  anlamak m├╝mk├╝n de─čildir. Bu y├╝zden ÔÇťhangi ortamda ve ni├žin ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ÔÇŁ sorusu, Mezhepler Tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda  cevapland─▒r─▒lmas─▒ gereken hususlard─▒r. Burada ayd─▒nlat─▒lmas─▒ gereken noktalar,  ilgilenilen mezhebin hangi ┼čartlar alt─▒nda nas─▒l ve ni├žin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve varolu┼č sebeplerinin ne oldu─čudur. Ba┼čka bir ifadeyle mezheplerin ortaya ├ž─▒kmas─▒nda etkili oldu─ču ileri s├╝r├╝len siyasi, dini, ictimai, tarihi hadiselerin bu mezheplerin do─ču┼čuna, liderine ve ona tabi olanlara ne derece etki etti─či ara┼čt─▒r─▒lmaktad─▒r. Mezheplerin do─č┼čunu haz─▒rlayan sebepler kadar, eski k├╝lt├╝r ve din├«-felsef├« geleneklere kadar uzanan do─ču┼č ├Âncesi ┼čartlar ve sebepler de ├Ânemledir. Bu sorun, mezheplerin men┼čeinin ayd─▒nlat─▒lmas─▒yla da yak─▒ndan ilgilidir. 

 

3-Te┼čekk├╝l S├╝reci

Din├« toplumsal hareketlerin kurumsalla┼čmas─▒, belli a┼čamalardan ve uzun s├╝re├žlerden sonra ger├žekle┼čir. Hi├ž bir dini ve sosyal hareket, bir g├╝nde veya bir haftada ya da bir y─▒lda ortaya ├ž─▒kmaz, bunun i├žin uzun bir s├╝re├žten ve ├že┼čitli a┼čamalardan ge├žmeye ihtiya├ž duyar. Her mezhebin bir te┼čekk├╝l s├╝reci ve do─ču┼č zaman─▒ vard─▒r. Ara┼čt─▒r─▒lacak olan mezhep hakk─▒nda do─čru bilgilerin tespiti i├žin bu s├╝recin ve do─ču┼č zaman─▒n─▒n ├Ânemi b├╝y├╝kt├╝r. Bu da, her hangi bir mezhebin te┼čekk├╝l├╝n├╝nÔÇťnas─▒l  ve ne zaman ÔÇŁ oldu─ču sorular─▒n─▒n ayd─▒nlat─▒lmas─▒yla m├╝mk├╝nd├╝r. ÔÇťNe zamanÔÇŁ sorusu asl─▒nda nas─▒l sorusuyla yak─▒ndan irtibatl─▒d─▒r. Bu soruyla  mezhebin  ne zaman ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ ve te┼čekk├╝l s├╝re├žlerinin  hangi zaman dilimlerine tekab├╝l etti─činin belirlenmesi ama├žlan─▒r. Bir mezhep, kurumsalla┼čmas─▒n─▒ tamamlam─▒┼č bir yap─▒  olarak g├Âr├╝lmeye  ba┼čland─▒─č─▒ andan itibaren te┼čekk├╝l s├╝recini tamamlam─▒┼č demektir. Bu konu Mezhepler Tarihi'nin en sorunlu  alanlar─▒ndan birisini olu┼čturur. 

 

4-Do─čdu─ču Yer

Her mezhep veya dni├« bir ak─▒m, t─▒pk─▒ di─čer toplumsal hareketler gibi, insan topluluklar─▒n─▒n ya┼čad─▒─č─▒ mekanlarda ortaya ├ž─▒karlar. Baz─▒ k├╝lt├╝r ve yerle┼čim merkezleri, belli anlay─▒┼člar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒nda etkin rol oynam─▒┼čt─▒r. Asl─▒nda bu durum, dini anlay─▒┼člar─▒n ortaya ├ž─▒kmas─▒nda co─črafi ┼čartlar─▒n rol├╝ ve ┼čehirler aras─▒ rekabeti ile de yak─▒ndan ilgilidir. Do─čdu─ču yerin tespit edilmesiyle, mezhebin k├╝lt├╝rel ve toplumsal arkaplan─▒ daha iyi anla┼č─▒lm─▒┼č olacakt─▒r. Dolay─▒s─▒yla, ÔÇťneredeÔÇŁ sorusu da di─čerlerinden ba─č─▒ms─▒z d├╝┼č├╝n├╝lemeyecek bir sorudur, ancak sorulmas─▒ gereken bir sorudur. Bu bak─▒mdan mezhebin ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ co─črafyan─▒n ve ┼čehrin tesbit edilmesi, co─črafi ┼čartlar, bu b├Âlgenin bilim, ticaret, sanat, edebiyat y├Ân├╝nden geli┼čmi┼č olup olmamas─▒ ve ├ževre-merkez ili┼čkilerinin ortaya konulmas─▒na ├Âzen g├Âsterilmelidir. 

 

5-Mezhebin veya din├« ak─▒m─▒n  ki┼či veya  grupla  ba┼člad─▒─č─▒n─▒n tesbiti

Mezhepler, genelde ki┼čiler veya fikirler etraf─▒ndaki z├╝mrele┼čmeler olarak ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ i├žin mezhebin kurucusu olarak bilinen ki┼čiler, belli bir soya mensup ki┼či  liderli─činde, mevali veya mevali olmayan s─▒n─▒flardan destek almalar─▒, dolay─▒s─▒yla ÔÇťkim veya kimlerleÔÇŁ sorusu da mezhepler tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda ├Ânemlidir. Bu soru ile psikolojik ve sosyolojik a├ž─▒dan mezhebin kimler taraf─▒ndan temsil edildi─či ve ilgili d├╝┼č├╝nceyi ilk olarak kimlerin temellendirdi─či bulunmaya ├žal─▒┼č─▒r. Bu ki┼či veya ki┼čilerin ge├žmi┼č hayat─▒n─▒n incelenip ortaya konulmas─▒ gerekir. Kendinden ├Ânceki siyasi olaylar hakk─▒ndaki g├Âr├╝┼člerinin, kendi d├Ânemindeki siyasi olaylara kat─▒l─▒p kat─▒lmad─▒─č─▒n─▒n, yabanc─▒ din├« ÔÇôYahudilik, H─▒ristiyanl─▒k, Zerd├╝┼čtl├╝kÔÇŽ.- fikr├« ÔÇôYunan, Fars, Hind d├╝┼č├╝ncesiÔÇŽ- ve k├╝lt├╝rel yap─▒lardan etkilenip etkilenmediklerinin, e─čer etkilenmi┼člerse, ne kadar etkilendiklerini tespiti gerekir. 

 

6- ─░lk Temsilciler

Bir mezhebin ve din├« ak─▒m─▒n kurumsalla┼čmas─▒nda ve fikirlerinin sistemle┼čtirilmesinde ilk mensuplar─▒n─▒n ├Ânemli bir yeri vard─▒r. Bu bak─▒mdan, mezheplerin kurucular─▒ veya ilk temsilcilerini ortaya ├ž─▒karmak i├žin " kimler" sorusuna, mezhebin kurulmas─▒nda rol oynayan ki┼či, ki┼čiler veya grup ├╝zerinde derinle┼čmek suretiyle mutlaka cevap aranmal─▒d─▒r. 

 

7- Temel Fikirler  ve Kavramlar

Her bir mezhebi ve din├« ak─▒m─▒, di─čerlerinden farkl─▒ k─▒lan kendine has siyasi ve itikadi fikirleri ve  kavramlar─▒ bulunmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla mezhebin kendi d├╝┼č├╝ncesinde temel g├Âstergeler olarak ortaya koydu─ču ÔÇťanlam haritas─▒ÔÇŁn─▒n ve ÔÇťkavramsal d├╝nyas─▒ÔÇŁn─▒ olu┼čturan bu fikirlerin ve kavramlar─▒n da belirlenmesi gerekmektedir. Burada cevapland─▒r─▒lacak soru,  ÔÇťhangiÔÇŁ fikir ve kavramlar─▒n bir mezhebin g├Âstergeleri oldu─ču ve bunlar aras─▒ndaki ili┼čkilerden hareketle genel yap─▒n─▒n ortaya konulmas─▒d─▒r. 

 

8- Edebiyat─▒

Mezhepler ve dini ak─▒mlar hakk─▒nda sa─čl─▒kl─▒ ve do─čru bilgilere ula┼čmak ve bilimsel bilgi ├╝retebilmek i├žin, her mezhebin birinci el kaynaklar─▒na yoksa ikinci el kaynaklara veya di─čer edebiyat─▒na ula┼čmak gerekir. Dolay─▒s─▒yla mezheplerin ÔÇťbirinci el kaynaklar─▒ÔÇŁn─▒n ve ÔÇťEdebiyatÔÇŁ─▒n─▒n,  neler oldu─ču yay─▒nlan─▒p yay─▒nlanmad─▒─č─▒, yay─▒nlanm─▒┼čsa g├╝venilirlik derecesi mezhepler tarihcisinin ├Ân├╝nde duran temel bir sorundur. "Edebiyat─▒" tabiri ├Âzel olarak se├žilmi┼čtir. Bu sadece mezheplerin kendisini tan─▒mlamak i├žin kulland─▒klar─▒ kaynaklar─▒ de─čil, kendilerin hakk─▒nda bilgi veren her ├že┼čit d├Âk├╝man ve numismatik de dahil her ├že┼čit belgeyi ihtiva eder. Orta Asya'da yap─▒lan kaz─▒lardan Mukanna ve Haricilerin Hamziyye grubunca bast─▒r─▒lan paralar─▒n bulunmas─▒ Mezhepler tarihine ─░slam k├╝lt├╝r ve medeniyetiyle ilgili yap─▒lan arkeolojik kaz─▒larla yak─▒ndan ilgilenmeyi beraberinde getirmi┼čtir. 

 

9-F─▒rkalara  veya Cemaatlere B├Âl├╝n├╝┼č├╝

Mezhepler ve di├«i ak─▒mlar, do─ču┼č d├Ânemlerinden ba┼člayarak s├╝rekli bir de─či┼čim ve d├Ân├╝┼č├╝mle kar┼č─▒ kar┼č─▒ya oldu─čundan ilk ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ b├╝t├╝nc├╝l yap─▒s─▒n─▒ koruyamam─▒┼člard─▒r. Bunun sonucunda de─či┼čerek ya tamamen farkl─▒ bir mezhep h├╝viyeti kazanmaktad─▒rlar veya temel g├Âr├╝┼člere ba─čl─▒ kalmakla birlikte yeni g├Âr├╝┼čler ortaya atarak di─čerlerinden ayr─▒lmaktad─▒rlar. F─▒rkalar─▒n kendi i├žindeki bu fikri b├Âl├╝nmelerin ve farkl─▒la┼čmalar─▒n "ni├žin" ya┼čand─▒─č─▒n─▒n analiz edilerek ortaya konulmas─▒ en temel sorunlardan birisidir. Bu s├╝recin ayd─▒nlat─▒lmas─▒, din├«-politik hareketleri y├╝kselme ve da─č─▒lma s├╝recine de ─▒┼č─▒k tutacakt─▒r. 

 

10- Yay─▒ld─▒─č─▒ B├Âlgeler

Mezhepler, kimi b├Âlgelerde zay─▒f ve g├╝├žs├╝zd├╝r, kimi b├Âlgelerde g├╝├žl├╝d├╝r. Bunun fiziki mekan, imkanlar ve k├╝lt├╝rel ┼čartlarla ilgili oldu─ču kadar orada ya┼čayan insanlar─▒n dini ihtiya├žlar─▒na cevap verip vermemesiyle de yak─▒ndan ilgilidir. Burada "nerede" do─čdu─ču, ve  hangi zaman dilimlerinde "nerelerde" temsil edildi─či gibi hususlara yan─▒t aran─▒r ve mezhebin co─črafi da─č─▒l─▒m─▒ ve n├╝fus oranlar─▒ ortaya konulmu┼č olur. 

 

11-Di─čer  Mezheplerle ─░li┼čkileri ve Tart─▒┼čma Konular─▒

Mezhepler, siyasal ve itikadi kimliklerini s─▒rf ortaya att─▒klar─▒ fikir ve nazariyelerle kazanmazlar. Onlar─▒n neye kar┼č─▒ ├ž─▒kt─▒─č─▒n─▒n ve di─čer gruplardan hangileriyle tart─▒┼čmalara girdi─či ve bunlar─▒n neler oldu─čunun tespiti mezhebin kimli─činin olu┼čum s├╝recini anlamakta ├Ânemlidir. Bu bak─▒mdan ÔÇťdi─čer mezheplerle olan ili┼čkiÔÇŁsinin de ortaya konmas─▒ gerekmektedir. Bu da hem siyasi hem sosyal ve hem de nazariye itibariyle di─čerleriyle kapsaml─▒ bir mukayeseyi gerektirmektedir. ├ça─čda┼č mezhepler tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda, bilebildi─čimiz kadar─▒yla, ┼čimdiye kadar denenmemi┼č olmas─▒na ra─čmen, Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Mezhepler Tarihcili─čiÔÇÖnin veya Fenomenolojik Yakla┼č─▒mÔÇÖ─▒n olu┼čmas─▒ i├žin son derece m├╝sait bir aland─▒r. Ancak bu yakla┼č─▒m─▒n sa─člayaca─č─▒ olumlu ve olumsuz katk─▒lar  hen├╝z tart─▒┼čmaya a├ž─▒lm─▒┼č de─čildir.  ├ľrne─čin hakimiyet ve iktidar yar─▒┼č─▒n─▒n bir sonucu olarak imamet konusunda mezheplerin ne t├╝r alternatif g├Âr├╝┼čler geli┼čtirdi─či bu yolla ortaya konulabilir. 

 

12-G├╝n├╝m├╝zdeki Durumu

Ya┼čayan siyasi-itikad├« mezheplerin ÔÇťg├╝n├╝m├╝zdeki durumuÔÇŁnun ne oldu─ču da cevaplanmas─▒ gereken sorulardan birisidir. Toplumsal tezah├╝rleriyle ya┼čamakta olan bir mezhebin, g├╝n├╝m├╝z imkanlar─▒ndan faydalan─▒larak hangi ├╝lkelerde ne kadar n├╝fusa sahip oldu─ču, yani co─črafi da─č─▒l─▒m─▒ ve n├╝fus oranlar─▒n─▒n   haritala┼čt─▒r─▒lmas─▒  mezhepler tarihinin ├Ânemli bir konusunu olu┼čturmaktad─▒r.  

 

13-─░slam D├╝┼č├╝ncesine Katk─▒lar─▒

Klasik ─░slam Mezhepleri kaynaklar─▒nda g├Ârmezden gelinen konular─▒n ba┼č─▒nda mezheplerin ─░slam d├╝┼č├╝ncesinin inki┼čaf─▒na katk─▒lar─▒ ne oldu─ču gelmektedir. Bu bak─▒mdan her hangi bir mezhebin, ÔÇť─░slam d├╝┼č├╝ncesine ve bu  d├╝┼č├╝ncenin umum├« inki┼čaf─▒na olumlu veya olumsuz katk─▒lar─▒ÔÇŁn─▒n ne ┼čekilde seyretti─či de cevapland─▒r─▒lmas─▒  gereken bir ba┼čka husustur.  

 

14-Mezhepler ve Din├« Ak─▒mlarla ─░lgili Yap─▒lan ├ça─čda┼č Ara┼čt─▒rmalar

Son olarak mezheplerle  ilgili  gerek makale, gerek tez ve gerekse telif d├╝zeyinde yap─▒lm─▒┼č olan b├╝t├╝n yeni ├žal─▒┼čmalar─▒n da konuyla ilgili bilimsel ara┼čt─▒rmaya ba┼člamadan belirlenmesi gerekmektedir. ├ľzellikle mezheplerle ilgili yap─▒lan her ├žal─▒┼čman─▒n Giri┼č k─▒s─▒mlar─▒nda, incelenmekte olan meseleyle ilgili birinci ve ikinci el kayanaklarla ├ža─čda┼č ara┼čt─▒rmalar─▒n yap─▒lan ├žal─▒┼čma a├ž─▒s─▒ndan de─čerlendirilmesiyle ba┼članmas─▒ hayati bir ├Ânem ta┼č─▒maktad─▒r.

 

2. ─░slam Mezhepleri Tarihinde  Mak├ól├ót Gelenekleri ve Genel ├ľzellikleri

B├╝t├╝n alanlarda oldu─ču gibi, Mezhepler Tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda da birinci el kaynaklar─▒n s─▒hhati ve  de─čeri ├žok ├Ânemlidir. ─░┼čin i├žerisine, bir de  bize kaynakl─▒k eden eserlere, yaz─▒ld─▒─č─▒ d├Ânemin siyasi idaresinin bask─▒s─▒ ve y├Ânlendirmesin etkileri, bir ┼čahs─▒n kendi mezhebini methetmek ve kar┼č─▒ taraf─▒ ele┼čtirmek i├žin yalan yanl─▒┼č ve ├žarp─▒t─▒lm─▒┼č bilgilerle doldurulmu┼č olmas─▒ hesaba kat─▒l─▒rsa bu kayg─▒n─▒n ne kadar hakl─▒ oldu─ču daha iyi anla┼č─▒lacakt─▒r. Mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda, ─░slam tarihinde f─▒rkalar/mezhepler ve dinlerin ilk ├Ânce kim veya kimler taraf─▒ndan ve bu tetkikat─▒n hangi ihtiya├žlardan do─čdu─ču,  ba┼član─č─▒├žtan bug├╝ne kadar hangi kaynaklar bulundu─ču ve bunlar─▒n nas─▒l yaz─▒ld─▒─č─▒,  daha sonra m├╝stakil Mak├ól├ót geleneklerine nas─▒l d├Ân├╝┼čt├╝─č├╝ son derece ├Ânemlidir ve tetkike muhta├žt─▒r.[13]  Bize ula┼čan ve ula┼čmayan Mak├ól├ót t├╝r├╝ eserler ve yazarlar─▒n─▒n mensup olduklar─▒ mezhepler incelendi─činde, ilk yaz─▒m gelene─činin her mezhep mensubunun s─▒rf kendi g├Âr├╝┼člerini savunmak ve ba┼čka g├Âr├╝┼čleri ele┼čtirme ┼čeklinde mezheb├« veya s─▒rf ilm├« gayelerle ba┼člad─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Bu konuda ├Âncelik, tarih sahnesine ilk  ├ž─▒kan mezhep olmas─▒ dolay─▒s─▒yla, muhtemelen Haricili─če ve akabinde M├╝rcie'ye aittir. B├Âylece ba┼člang─▒├žta her mezhep mensubu, belli konularda Kit├óbu'l-─░rc├óÔÇÖ,  Mak├óle fi'l-Hur├╗c, Ris├óle fi'l-─░m├óme, Ris├óle fi'l-Kader, Ris├óle ila Necdet b. ├émir(Uveymir), Ris├óle ila N├ófiÔÇÖ b. el-Ezrak, Kit├ób Us├╗l el-Hamse, er-Red ala'l-Kaderiyye veya  Mak├óle fi .... ad─▒yla bilinen  sonraki d├Ânemde  Kit├óbu'l-Mak├ól├ót, Mak├ól├ótu'l-F─▒rak,  Mak├ól├ótu'l-─░sl├ómiyy├«n, el-Milel ve'n-Nihal, Kit├óbu'r-Red ale'l-Ehv├óÔÇÖ, F─▒raku'l-Mufterika ve di─čer sistematik Mak├ól├ót gelene─činin dayanaca─č─▒ metinler olu┼čturmu┼čtur. Ancak Emev├« veya Abbas├« y├Ânetimi de, zaman zaman kendi y├Ânetimine kar┼č─▒ olan veya olmayan  mezhep ve f─▒rkalar─▒ tespit etmek amac─▒yla siyas├« gayelerle onlar─▒ tespit etme veya ettirmeye y├Ânelik baz─▒ ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼č g├Âr├╝nmektedir. ├ľrne─čin, verilen bilgiler do─čruysa, Abbas├« healifesi Mehd├« (158-169/774-785), ─░bnuÔÇÖl-Mufaddaz (─░bnuÔÇÖl-MakÔÇÖad ?) adl─▒ birisine mevcut f─▒rkalar─▒ tek tek tespit etmesini istemi┼č ve o da bu konuda bir eser yazarak halka ilan etmi┼čtir.[14] Bundan dolay─▒, yap─▒lacak ara┼čt─▒rmalarda birinci el kaynaklar─▒ ara┼čt─▒r─▒rken, sadece genel olarak bilinen Mak├óle, Mak├ól├ót, Milel-Nihal, F─▒rak ve Ehlu'l-Bida' gibi ba┼čl─▒klardan hareket edilmemelidir. Mezhepler Tarihi eserlerinde, ├žo─čunlukla Mak├óle, F─▒rak ve Milel-Nihal kullan─▒lmakta oldu─ču i├žin, Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒ndaki tarih├« geli┼čmeye de  ─▒┼č─▒k tutan  bu kullan─▒mlar─▒n ne anlama geldi─čini a├ž─▒klamak istiyoruz. 

 

a) Makâle ve Makâlât

Mak├óle, yaz─▒, g├Âr├╝┼č, d├╝┼č├╝nce ve inan├ž gibi anlamlara gelmektedir. Mezhepler Tarihi'nde,  Ehl-i S├╝nnet d─▒┼č─▒ndaki  f─▒rkalara mensup ┼čah─▒slar─▒n, ─░slam toplumunda Hz. Peygamber sonras─▒nda meydana gelen siyas├« ve itikad├« tart─▒┼čmalar veya kendi d├Âneminde ortaya ├ž─▒kan meselelerden biri veya  bir ka├ž─▒ hakk─▒nda  kendi (veya f─▒rkalar─▒n─▒n) g├Âr├╝┼člerini a├ž─▒klamak, mezhebini savunmak ya da  ba┼čkalar─▒n─▒n  (veya f─▒rkalar─▒n) g├Âr├╝┼člerini reddetmek, k├Ât├╝lemek ve ele┼čtirmek amac─▒yla kaleme ald─▒klar─▒ k├╝├ž├╝k eserlere Mak├óle denilmektedir.[15] Mak├ólenin ├žo─čulu olan Mak├ól├ót adl─▒ eserler, daha sonralar─▒ Ehl-i S├╝nnet olarak isimlendirilen merkezi z├╝mrenin ve otoritenin siyasi ve ├že┼čitli konulardaki dini bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ ele┼čtirmek amac─▒yla kaleme al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu sebeple ilk d├Ânemlerde Ehl-i S├╝nnet d─▒┼č─▒ f─▒rkalarca yaz─▒lan makale veya Mak├ól├ót'larda yer alan g├Âr├╝┼čler, daha sonraki baz─▒ Ehl-i S├╝nnet alimleri taraf─▒ndan sak─▒ncal─▒ ve tehlikeli kabul edilerek ele┼čtirmek, veya s─▒rf bunlar─▒ a├ž─▒klamak amac─▒yla bir araya toplan─▒p s─▒n─▒fland─▒r─▒lmak istenmi┼čtir. B├Âylece Ehl-i S├╝nnet  ├ževrelerinde de, siyas├« ve itikad├« f─▒rkalar─▒n b├╝t├╝n g├Âr├╝┼člerini bir araya getiren kapsaml─▒ Mak├ól├ót, Mak├ól├ótu'l-─░sl├ómiyy├«n veya ba┼čka adlarla  bilinen eserler vucuda getirilmi┼čtir. Mak├ól├ótlar d├Ânemi, klasik mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒n ilk a┼čamas─▒n─▒ olu┼čturdu─čundan son derece ├Ânemlidir. Ama maalesef, mezhepler tarihinin birinci el kaynaklar─▒ ├Âzelli─čini ta┼č─▒yan ve ilk d├Âneme ait olan Mak├óle ve Mak├ól├ót eserleri, " muhtemelen par├ža par├ža veya k├╝├ž├╝k olu┼člar─▒ndan, ya da sava┼člar, yang─▒nlar, istilalar veya Emeviler  devrindeki siyas├« bask─▒lar─▒n do─čurdu─ču gizlilik endi┼česinden ├Ât├╝r├╝"[16] ve imkans─▒zl─▒klar dolay─▒s─▒yla ├žo─čalt─▒lamamas─▒ndan  g├╝n├╝m├╝ze kadar ula┼čamam─▒┼čt─▒r.  

 

b) F─▒rak

F─▒rka kelimesinin ├žo─čulu olan F─▒rak ismi,  ya sadece ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde siyas├« ve itikad├« gayelerle v├╝cud bulmu┼č topluluklar ve g├Âr├╝┼čleri ile  kendisini ─░slam'la ili┼čkilendiren gruplar hakk─▒nda bilgi veren  veya bunlara ilaveten di─čer dinler ve  felsef├« ekollere yer veren eserlere ad olarak verilmi┼čtir.  Birnci gruba Nevbaht├«, Kumm├« ve  Ba─čd├ód├«'nin ikinci gruba da Iraki ve R├óz├«'nin eserleri ├Ârnek verilebilir. S├╝nn├« ve S├╝nn├« olmayan ├ževrelerce  F─▒rak ad─▒yla yaz─▒lan eserlerde, genelde genelde f─▒rkalar─▒n say─▒s─▒ 73'le s─▒n─▒rland─▒r─▒lmaktad─▒r. S├╝nn├« ├ževrelerdeki ─░slam mezhepleri tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒, di─čer leri taraf─▒ndan yaz─▒lan F─▒rak eserlerindeki  Ehl-i S├╝nnet d─▒┼č─▒ g├Âr├╝┼člerin ele┼čtirisi ile ilgilenmektedir. 

 

c) Milel-Nihal

Millet kelimesi, s├Âzl├╝kte, din anlam─▒na gelmektedir. Genel olarak m├╝kellefin, do─čru veya yanl─▒┼č inanm─▒┼č oldu─ču her ┼čeye millet (din) denir. Bu kelimenin ├žo─čulu milel'dir.   Milel,  Mezhepler Tarihi istilah─▒ olarak,  Allah'─▒n Pegamberler yoluyla insanlara inanmalar─▒ i├žin g├Ânderdi─či kitapl─▒ din anlam─▒na gelir. Nihal kelimesine gelince,  s├Âzl├╝kte, inan├ž, akide ve felsefi g├Âr├╝┼č  demektir. Fakat Klasik Mezhepler tarih├žileri, farkl─▒ anlamlarda kullan─▒rlar. ├ľrne─čin Na┼či el-Ekber, bu kelimeyi, Ehl-i K─▒ble'nin temel inan├ž konular─▒ndaki ayr─▒l─▒klar─▒ olarak anlar.[17]  Ahmed b. Yahya ve ┼×ehrist├ón├« ise,   Nihal kavram─▒n─▒ inanmad─▒─č─▒ halde, bir din ve inan├ž ├╝zere oldu─čunu iddia eden kimseye verilen bir s─▒fat olarak tan─▒mlarlar. Yani asl─▒nda m├╝sl├╝man olmad─▒─č─▒ halde kendini ─░slam'a mensup g├Âsteren demektir. Bu durumda, N├ó┼č├« el-Ekber, ─░slam f─▒rkalar─▒na nihal derken, ┼×ehrist├ón├«,  Filozoflar, Dehr├«ler, Sabi├«ler, y─▒ld─▒zlara ve puta tapanlar ve Berahime gibi kitab─▒ ve peygamberi olmayan gruplara demekte ve  Ehlu'l-Ehv├ó ve'l-Ar├óÔÇÖ ile e┼č anlaml─▒ kullanmaktad─▒r.[18] ├ľyle anla┼č─▒l─▒yor ki,  Kitapl─▒ ve Peygamberli dinlerden ├ž─▒kan f─▒rkalar─▒ Nihal de─čil, N├ó┼č├«'el-Ekber'in tersine Milel ile kar┼č─▒lamaktad─▒r.  ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde Bak─▒ll├ón├«, Ba─čd├ód├«, ┼×ehrist├ón├« ve ─░bn Hazm gibi yazarlar,  Mecusilik, Yahudilik, Hristiyanl─▒k ve ─░slam gibi kitapl─▒ ve Peygamberli dinler ve ondan ├ž─▒kan mezhepler[19]  ile kitab─▒ ve Peygamberi olmayan dinler, felsefi anlay─▒┼člar ve ─░slamdan olmad─▒─č─▒ halde kendisini ─░slam'a nispet eden gruplar─▒ inceledikleri  eserlerine Kit├óbu'l-Millel ve'n-Nihal ad─▒n─▒ verilmi┼člerdir.[20] Milel-Nihal adl─▒ eserler, klasik mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒n son derece geli┼čmi┼č bir a┼čamas─▒n─▒ temsil eder. M├╝sl├╝manlar─▒n b├╝t├╝n dinleri, mezhepleri ve felsef├« okullar─▒ ele alan bu eserler yazmalar─▒n─▒n, burada izah─▒na girmeyece─čimiz, pek ├žok sebebi bulunmaktad─▒r. ┼×ehrist├ón├«'nin el-Milel ve'n-Nihal eseri klasik d├Ânemde mezhepler tarihi yazac─▒l─▒─č─▒n─▒n en zirvedeki eseridir. Bu a├ž─▒dan ┼×ehrist├ón├«, ├Ânce metodolojisini yaz─▒p sonra bu us├╗l ├╝zere mezhepleri ele alan, hatta ─░slam D├╝┼č├╝ncesinde Mukaddime ad─▒yla us├╗l gelenene─čini ba┼člatan ilk ─░slam bilginlerinden birisidir. Yusuf Ziya Y├Âr├╝k├ón ve di─čer ara┼čt─▒rmac─▒lar, onun metodolojisini daha ├Ânceleri uzun uzun tart─▒┼čt─▒klar─▒ i├žin bu konuya girmek istimeyorum.  

 

d) Zaman─▒m─▒za Ula┼čmam─▒┼č Makalatlar

Bize ula┼čan Mak├ól├ót t├╝r├╝ eserlerde, mezheplerin yaz─▒m─▒nda kendisine  kaynakl─▒k eden ancak g├╝n├╝m├╝ze ula┼čmayan  Eb├╗ Ali Ker├óbis├«, Eb├╗ÔÇÖl-K├ós─▒m el-Ka'b├«[21], Ahmed b. Hanbel, Yem├ón b. Reb├ób, Burgus,  CaÔÇÖfer b. Harb, Eb├╗ H├ómid Zevzen├«, Muhammed b. ┼×eb├«b, Eb├╗ ─░s├ó el-Verr├ók, C├óh─▒z, ─░bn R├óvend├«, Muhammed b. ─░s├ó ve Muhammed b. Vezz├óh gibi pek ├žok ┼čah─▒stan veya eserinden do─črudan veya dolayl─▒ olarak al─▒nt─▒lar yap─▒lmaktad─▒r.[22] ├ľrne─čin ─░mam Eb├╗ÔÇÖl-Hasan el-E┼čÔÇÖar├«,  H├óriciler bahsinde ekseriyetle Yem├ón b. Reb├ób, MuÔÇÖtezile bahsinde CaÔÇÖfer b. Harb ve m├╝teaddid yerlerde Zurk├ón ile Ker├óbis├«  ve Har├«ri isimlerinden yararland─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. [23] E┼č'ar├« sonras─▒nda yaz─▒lan di─čer eserlerde ise, daha ├žok E┼čÔÇÖar├« ile KaÔÇÖb├«ÔÇÖnin Mak├ól├ót adl─▒ eserlerine s─▒k s─▒k m├╝racat s├Âz konusudur. Bazan da dolayl─▒ al─▒nt─▒lar yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ├ľrne─čin  ┼×ehrist├ón├«, Muhammed b. ─░saÔÇÖn─▒n eserini g├Ârmemi┼čtir ve E┼čÔÇÖar├« kanal─▒yla ondan nakletmektedir.[24]  E┼čÔÇÖar├« de, CaÔÇÖfer b. M├╝be┼č┼čirÔÇÖin g├Âr├╝┼člerini Har├«r├« kanal─▒yla  verir.[25] ─░slam mezhepleri ve dinler hakk─▒nda eser yazd─▒─č─▒ bilenen veya ad─▒na b├Âyle bir eser nispet edilen, ancak eserleri bize ula┼čmayan m├╝ellifler ve kitaplar─▒n─▒, tespit edebildi─čimiz kadar─▒yla, burada vermekte fayda g├Âr├╝yoruz. el-Yem├ón b. Reb├ób, Kit├ób├╝'l-Mak├ól├ót.[26] (H├óric├«) Necdet b. ├émir (Uveymir) el-Hanef├«(69/688), Mak├óle.[27] (H├óric├«) V├ós─▒l b. At├óÔÇÖ (80-131/ 699-748), Kit├óbu Esn├ófi'l-M├╝rcie.[28]  (Mutezil├«) Eb├╗ CaÔÇÖfer  Muhammed b. NuÔÇÖm├ón el-Becel├« el-Ahvel MuÔÇÖminu't-T├ók (160/777), Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót.[29] (┼×i├«-─░m├óm├«) Eb├╗ÔÇÖl-K├ós─▒m el-Belh├«, Nasr b. Sabb├óh ( III/IX. as─▒r), F─▒raku'┼č-┼×ia[30] ( ┼×i├«)Eb├╗'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed Nuaym├«,  Kit├óbu F─▒rak─▒ÔÇÖ┼č-┼×├«a [31]. (┼×i├«)Eb├╗ T├ólib Abdullah ( veya Ubeydullah ) b. Eb├« Zeyd Ahmed b. Yak├╗b b. Nasr el-Enb├ór├«  (356/966),  Kit├óbu F─▒raki'┼č-┼×├«a[32] (┼×i├«)Hafs b. E┼č├«m el-H├óric├«, Kit├óbuÔÇÖl-F─▒rak ve'r-Redd aleyhim[33] (H├óric├«). Eb├╗ Abdillah Muhammed b. el-Heysem(409/1019), Mak├óle[34]. (M├╝rci├«-Kerr├óm├«). el-Kelb├«, Hi┼č├óm b. Muhammed b. es-S├óib, Edy├ónu'l-Arab.[35] Eb├╗'l-K├ós─▒m el-Ka'b├« Abdullah b. Ahmed b. Mahm├╗d el-Belh├« (319/931), Kit├ób├╝'l-Mak├ól├ót[36]. (Mutezil├«) Eb├╗ Ali el-H├╝seyin b. Ali b. Yez├«d el-Ker├óbis├«(245/859), Mak├ól├ót[37]. Muhammed b. ┼×edd├ód Zurk├ón (247/861), Kitab├╝'l-Mak├ól├ót.[38] (Mutezili) Yahya b. Kamil el-Basri el-Cahder├«, Mak├ól├ót.[39] Eb├╗ Al├« el-C├╝bb├ó├«, Muhammed b. Abd├╝lvehh├ób ( 303/ 915-6), el-Mak├ól├ót.[40] Eb├╗ ├Äs├ó el-Verr├ók  Muhammed b. H├ór├╗n el-Ba─čd├ód├« (247/861),  Mak├ól├ót.[41]  (┼×i├«) el-E┼č'ar├«,  Eb├╗ Hasan Ali b. ─░sm├ó├«l (324/935), Cumelu'l-Makal├ót[42]. Eb├╗ Mans├╗r el-M├ótur├«d├« Muhammed b. Muhammed b. Mahm├╗d (333/944), Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót[43] ─░bn Eb├«'d-Demm Eb├╗ ─░shak ┼×ih├óbudd├«n ─░brah├«m b. Abdillah b. Abdilmunim el-Hemedan├« el-Hamev├« ( 642/ 1244),  F─▒raku'l-─░sl├ómiyye[44]. (┼×afi├«) Eb├╗ Bekir el-Bak─▒ll├ón├«, Muhammed b. Tayyib el-Ba─čd├ód├«, Milel veÔÇÖn-Nihal[45]  (E┼č'ar├«)el-MesÔÇÖ├╗d├«, Eb├╗ÔÇÖl-Hasan Ali b. H├╝seyin b. Ali el-Ba─čd├ód├« (346/957), Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót f├« Us├╗liÔÇÖd-Diy├ón├ót[46]. ( ┼×ii ?) Eb├╗ÔÇÖl-Mu├«n en-Nesef├« , Meym├╗n b. Muhammed el-Mekh├╗l├« ( 508/1114), Mubah├ós├ótu EhliÔÇÖs-Sunne veÔÇÖl-Cem├óa maÔÇÖa  EhliÔÇÖ-F─▒rak─▒ÔÇÖd-D├ólle veÔÇÖl-MubtediÔÇÖa[47]. en-Nesef├«, Necmudd├«n Eb├╗ Hafs ├ľmer b. Muhammed b. Ahmed el-M├óturid├« (537/1142), Ris├óle f├« F─▒rak─▒ÔÇÖl-─░sl├ómiyye[48]. el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lk├óhir b. Tahir, Kit├óbuÔÇÖt-Tev├ór├«h[49]. Eb├╗'l-Muzaffer el-─░sfer├óin├« (471/1078), Kit├óbuÔÇÖl-Evsat[50], el-C├óh─▒z,  Eb├╗ Osman Amr b. Bahr (255/869), Makalat[51]. CaÔÇÖfer b. Muhammed es-S├ód─▒k, Kit├óbuÔÇÖr-Red aleÔÇÖl-Kaderiyye, Kit├ób f├«ÔÇÖr-Red aleÔÇÖl-Hav├óric, Ris├óle f├«ÔÇÖr-Red aleÔÇÖl-Gul├ót mineÔÇÖr-Rev├óf─▒z[52]. Eb├╗ ─░shak el-─░sfer├óin├«, el-Muhtasar f├«ÔÇÖr-Red ala EhliÔÇÖl-─░ÔÇÖtiz├ól veÔÇÖl-Kader[53] es-Seyyid Abdullah b. M├╗s├ó b Ahmed b. Muhammed b. el-─░m├óm M├╗s├ó el-K├óz─▒m, el-Edy├ón ve'l-F─▒rak[54]. ─░bn F├╗rek, Cem├óludd├«n Ahmed b. Muhammed el-─░sfeh├ón├« ( 451/1058), el-Milel ve'n-Nihal[55].

 

e. Klasik D├Ânemde Mezhepler Tarihi Yaz─▒m (Mak├ól├ót-F─▒rak) Gelenekleri ve Genel Sorunlar─▒

┼×imdiye kadar yap─▒lan ara┼čt─▒rmalarda, mezhepler tarihi kaynaklar─▒  belli mezhep ve geleneklere ay─▒rmaks─▒z─▒n, kar─▒┼č─▒k olarak ele al─▒nm─▒┼čt─▒. Ancak son zamanlarda bu konuda yay─▒nlanan d├Âk├╝manlar─▒n artmas─▒yla birlikte, art─▒k her mezhebin kendisine ait bir Mak├ól├ót-F─▒rak edebiyat─▒n─▒n ayr─▒ ayr─▒ ele al─▒nmas─▒n─▒ ve ara┼čt─▒rmalarda bu ayr─▒m─▒n mutlaka g├Âz n├╝nde bulundurulmas─▒n─▒ gerekli k─▒lmaktad─▒r. Bu konudaki eserler, her ne kadar ortak bir tak─▒m ├Âzelliklere sahipse de, kendi gelene─čine has baz─▒ ├Âzellikleri de vard─▒r. Yap─▒lacak ara┼čt─▒rmalarda, incelenen konunun iki ayr─▒ usulle tedkiki gerekmektedir. Birinci olarak her hangi bir mezhebe ait Mak├ól├ót-F─▒rak gelene─či i├žerisinde ve daha sonra b├╝t├╝n Mak├ól├ót gelenekleri i├žerisinde, yaz─▒l─▒┼č tarihlerine g├Âre kronolojik olarak konunun nas─▒l alg─▒land─▒─č─▒ ortaya konulmal─▒d─▒r.   Biz burada Mak├ól├ót-F─▒rak edebiyat─▒nda, yazarlar─▒n─▒n ba─čl─▒ olduklar─▒ mezhebe  ve metodolojik a├ž─▒dan  birbirine yak─▒nl─▒─č─▒na g├Âre,  alt─▒ ayr─▒ gelene─či tespit edebilece─čimizi san─▒yorum[56].  Bu geleneklerin genel ├Âzelliklerini ve eserlerini  tek tek incelemeyi  ba┼čka bir ├žal─▒┼čmaya b─▒rakarak, ┼čimdilik yaln─▒z mevcut gleneklerin adlar─▒n─▒ zikretmekle iktifa ediyoruz. a) Haric├« Mak├ól├ót ve F─▒rak  Gelene─či, b) M├╝rci├«-M├ótur├«d├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─či, c) Mutezil├«-Zeyd├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─či, d) Onikiimamiyye ┼×ias─▒ Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─či, e)─░smail├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─či, f) Hadis Taraftarlar─▒ Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─či, g) E┼čar├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─či. Tebli─čin sonunda g├╝n├╝m├╝ze kadar yay─▒mlanm─▒┼č olan Mak├ól├ót, F─▒rak  ve Mak├ól├ót t├╝r├╝ eserler,  hem  kronolojik s─▒rayla hem de mezheb├« geleneklere g├Âre EK: 1 ve EK: 2  olarak verilecektir. Mezhepler Tarihi'nin temel kaynaklar─▒ diyebilece─čimiz  Mak├óle, Mak├ól├ót, F─▒rak ve Milel-Nihal ad─▒yla bilinen eserlerin genel ├Âzelliklerine ve ara┼čt─▒rmac─▒lar─▒n dikkatli olmas─▒ gereken  ├Ânemli problemlerin baz─▒lar─▒na ba┼čta Watt[57] ve F─▒─člal─▒[58] olmak ├╝zere daha ├Ânce pek ├žok ara┼čt─▒rmac─▒ dikkat ├žekmi┼čtir.[59] Biz daha ├Ânce dikkat ├žekilen ve ├žekilmeyen hususlar─▒  k─▒saca maddeler halinde vermek istiyoruz: 1. Mezhep mensuplar─▒n─▒n, birinci ve ikinci hicri as─▒rda kendileri hakk─▒nda Mak├óle veya di─čer adlarla yazd─▒klar─▒ eserlerden bir ka├ž─▒ hari├ž bize ula┼čmam─▒┼čt─▒r. Bu nedenle, daha ├žok III. hicr├« as─▒rdan itibaren kaleme al─▒nan ikinci el kaynaklar diyebilece─čimiz Mak├ól├ót adl─▒ eserler ├╝zerinden mezhepleri anlamaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒m─▒z─▒n fark─▒nda olmal─▒y─▒z. 2. Bu eserlerde mezhepler, ya kendi mezheplerini belirlemek veye en az─▒ndan reddetmek amac─▒yla incelenmi┼člerdir. Bu eserler, mezhep├žilik, taassup, ba┼čkalar─▒n─▒ d─▒┼člama, toptanc─▒l─▒k, indirgemecilik veya genellemecilik gibi pek ├žok metodolojik hatalarla doludur. 3. Bu eserler, f─▒rkalar─▒n tarihiyle de─čil, kendi f─▒rkalar─▒ndan ne kadar uzak olu┼člar─▒ hakk─▒nda ┼čekilci tasniflerle ilgilinemektedirler. 4. Bu eserlerde ortaya konulan Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒,  73 f─▒rka hadisi aras─▒nda yak─▒n bir ili┼čki s├Âz konusudur. 73 f─▒rkay─▒ tamamlama veya a┼č─▒rmama kayg─▒s─▒, tarihte ya┼čamam─▒┼č mezhepler uydurmaya veya ger├žekten var olanlar─▒ inkara ya da ─░slam'─▒n d─▒┼č─▒nda g├Âstermeye kadar g├Ât├╝rm├╝┼čt├╝r.  5. Bu eserlerin yazarlar─▒, kendi mezheplerini, ad─▒ ve  g├Âr├╝┼člerini me┼črula┼čt─▒rmak i├žin belli silsilelerle Hz. Peygamber'e kadar gerilere g├Ât├╝rmektedirler. 6. Bu eserlerde mezheplerin ─░slam d├╝┼č├╝ncesinin inki┼čaf─▒na katk─▒lar─▒yla de─čil, g├Âr├╝┼člerin do─čru mu yanl─▒┼č m─▒ oldu─čuyla ilgilenmi┼člerdir. 7. Bu eserler, Mezhepler Tarihi yazac─▒l─▒─č─▒n─▒n en b├╝y├╝k ilgi ve alaka merkezi olan mezheplerin hangi siyasi, ictimai, iktisadi, dini ve k├╝lt├╝rel ┼čartlar i├žinde do─čdu─ču ve z├╝mrele┼čti─či, bu z├╝mrele┼čmenin s├╝re├žleri gibi sorula cevap vermekten uzakt─▒r. Bu sebeple, bu t├╝r eserler mezheplerin hangi siyasi, ictima ve sosyal ┼čartlarda , ne zaman, ne nerede ve kim taraf─▒ndan kuruldu─čunu, nerelerde yay─▒ld─▒─č─▒n─▒ ayd─▒nlatmak konusunda yetersizdirler. 8. Bu eserlerin tertibi, ya doktriner inan├ž konular─▒ veya mezhepler ya da her ikisi birlikte esas al─▒narak yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Mezheplerin G├Âr├╝┼čleri ├╝├ž ┼čekilde ele al─▒n─▒r: a) Kronolojik ve mezhep merkezli ─░nceleme: Mezheplere, ya do─ču┼č s─▒ras─▒na veya yazar─▒n ─░slam tasavvuruna daha az zararl─▒ olu┼člar─▒ s─▒ras─▒na g├Âre, ya da kendi mezhebine yak─▒nl─▒─č─▒na g├Âre ayr─▒ ayr─▒  ba┼čl─▒klar alt─▒nda fikirleri s─▒ralan─▒r. b) Konu Merkezli ─░ncelem: Bir konu ba┼čl─▒─č─▒ konulur ve mezheplerin bu konudaki g├Âr├╝┼člerine yer verilir. c) ┼×ah─▒s Merkezli ─░nceleme: ├ľnemli ┼čah─▒slar ve onlar─▒n siyas├« ve itikad├« g├Âr├╝┼čleriyle di─čer hususlardaki  g├Âr├╝┼člerine yer verilir. 9. Ba┼čka bir a├ž─▒dan bak─▒ld─▒─č─▒nda, bu eserlerin as─▒l gayesi mezhepleri ya s─▒n─▒fland─▒rmak veya benimsenen inan├žlar ve fikirler aras─▒ndaki benzerliklere g├Âre  bir araya toplamakt─▒r. 10. Bu eserler, kendi d─▒┼č─▒ndaki mezheplerin g├Âr├╝┼člerini naklederken onlar─▒ ele┼čtirebilmek i├žin en u├ž noktadakileri ├Âne ├ž─▒karmaya veya g├Âr├╝┼čleri ├žarp─▒tmaya ya da siyasi iktidar─▒n etkisinde kalarak sans├╝re tabi tutmu┼člard─▒r. 11. Bu eserler, mezheplerin isimlendirmesinden tutun da mezheplerin tasnifi ve birbiriyle ili┼čkilendirmelerine var─▒ncaya kadar pek ├žok konuda  birbiriyle ├želi┼čen ger├žek d─▒┼č─▒ bilgilerle doludur. Her bir mezhebi, ba┼čta kendi kaynaklar─▒ olmak ├╝zere g├╝venilir birinci el kaynaklardan incelemek as─▒l hedef olmal─▒d─▒r. Ancak  birinci el kaynaklar elimizde olmad─▒─č─▒na g├Âre ve tarafl─▒ yaz─▒lan ikinci el kaynaklar─▒n da ├Ânceki kaynaklardan do─čru  bilgiler verme konusunda g├╝velirlik problemi  oldu─čuna g├Âre veya yukar─▒da zikretti─čimiz sebeplerden  dolay─▒ da yetersizlikleri dolay─▒s─▒yla,  elimizdeki kaynaklarla asla yetinmeyerek verilen bilgileri ba┼čka kaynaklar yoluyla do─črulamak ve teyid etmek durumunday─▒z. A├ž─▒k├ža s├Âylemek gerekirse, hayat─▒n b├╝t├╝n y├Ânlerini etkileyen ve ├žok karma┼č─▒k olan mezhep olgusunu, her y├Ân├╝yle bu eserlerle iktifa etmek suretiyle ayd─▒nlatmam─▒z m├╝mk├╝n de─čildir. Bu sebeple ─░slam d├╝┼č├╝ncesinin ├že┼čitli bilim dallar─▒nda yaz─▒lm─▒┼č eserlerin, do─črudan veya dolayl─▒ olarak mezhepler, fikirleri, mensuplar─▒ ve tarihi geli┼čimleri ile ilgili verdikleri bilgiler bizim i├žin son derece ├Ânemlidir. Bu eserlerin ba┼č─▒nda, Kel├óm├« Eserler[60], Siyas├« Tarihler[61],  Edebiyat Eserler[62], ┼×ehir Tarihleri[63], Tabakat[64] ve Rical Kitaplar─▒[65], Bibliyografik Eserler[66], Co─črafya Kitaplar─▒[67], Nesep Kitaplar─▒[68], Tefsirler[69], L├╝─čatler[70], Reddiyeler, Menak─▒b/ Menak─▒pnameler[71] ve ├ža─čda┼č ara┼čt─▒rmalar gelmektedir. 

 

3.G├╝n├╝m├╝z Mezhepler Tarihi Yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda  Yakla┼č─▒mlar

Mezhepler Tarihi yazac─▒l─▒─č─▒nda,  mevcut ideolojik ve bilimsel geli┼čmelerin tesiriyle  farkl─▒ yakla┼č─▒mlar─▒n denendi─čini   g├Ârmekteyiz. G├╝n├╝m├╝z Mezhepler Tarih├žilerinden bir k─▒sm─▒, kendi kulland─▒─č─▒ yakla┼č─▒m─▒n ad─▒n─▒ bizzat kendisi koymu┼čtur. Bir k─▒sm─▒ ise, yakla┼č─▒m─▒ i├žin her hangi bir isim kullanmadan konuyla ilgili  ├žal─▒┼čmalar yapm─▒┼čt─▒r. Mezhepler Tarihi alan─▒nda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar, Mezhepler tarihi yazac─▒l─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan analiz edildi─činde birbirinden farkl─▒  yakla┼č─▒mlar─▒n bulundu─ču ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bununla birlikte baz─▒ yazarlar─▒n sistematik bir yakla┼č─▒m─▒n─▒n olmad─▒─č─▒ veya  ele alaca─č─▒m─▒z yakla┼č─▒mlar─▒n kal─▒plar─▒na s─▒─čmad─▒─č─▒n─▒ belirtmekte yarar vard─▒r. Di─čer yandan  baz─▒ yazarlar─▒n hen├╝z hayatta olmalar─▒ ve ortaya koyacaklar─▒ ya da alana kazand─▒racaklar─▒ yeni yakla┼č─▒mlar─▒n s├Âz konusu olmas─▒ dolay─▒s─▒yla  bu alandaki b├╝t├╝n ├žal─▒┼čmalar─▒ analiz etmeyece─čiz. ├ľzellikle yazd─▒klar─▒nda belli bir yakla┼č─▒m veya  onun etkileri a├ž─▒k├ža g├Âr├╝len Mezhepler Tarih├žileri bizi ilgilendirmektedir. B├╝t├╝n bunlara ra─čmen yapaca─č─▒m─▒z tasnifler, tart─▒┼čmaya a├ž─▒k olacak ve baz─▒ kimselerin yakla┼č─▒mlar─▒ sentezci olarak de─čerlendirilebilecektir.  Ama her ne olursan olsun bu alanda yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar, Mezhepler Tarihi yazac─▒l─▒─č─▒ a├ž─▒s─▒ndan er veya ge├ž b├Âyle bir incelemeye tabi tutulacakt─▒. 

 

a) Tarih├«-Materyalist Yakla┼č─▒m

Tarih├«-Materyalist anlay─▒┼ča  g├Âre, insanl─▒─č─▒n tarihi tekam├╝l├╝n├╝ belirleyen temel unsur onlar─▒n madd├« ve fikr├« ihtiya├žlar─▒d─▒r. Tarihi hadisilerin tamam─▒ insan─▒n zarur├« ihtiya├žlar─▒n─▒ temin i├žin safetti─či m├╝cadeleden ibarettir. Bu m├╝cadele ve ├žat─▒┼čmalar, zenginle fakirler aras─▒nda veya feodal s─▒n─▒fla emek├žiler aras─▒nda ya┼čanmaktad─▒r. Ezilen ve s├Âm├╝r├╝len kesimler, s├╝rekli olarak y├Âneticilere, toprak ve sermaye sahiplerine kar┼č─▒ isyanlara giri┼čmektedirler. K─▒saca tarihin b├╝t├╝n olaylar─▒n─▒, ekonomik sebeplere indirgeyerek izah etmeyi savunmaktad─▒rlar. Bu sebeple tarihin belli d├Ânemlerinde ortaya ├ž─▒kan dinlerin ve mezheplerin do─ču┼čunu da, t─▒pk─▒ hukuk, siyaset ve ictimai s─▒n─▒flar aras─▒ m├╝cadeleler gibi, ├╝retim ili┼čkileriyle ilgili olarak ya y├Âneticilerin halk─▒ s├Âm├╝rmek i├žin ├╝rettikleri bir me┼črula┼čt─▒rma makenizmas─▒ ya da ezilenlerin y├Âneticilere bir ba┼č kald─▒r─▒s─▒n─▒n sonucu ┼čeklinde tamamen ekonomik sebeplere dayand─▒rmaktad─▒rlar. Dolay─▒sayla insanl─▒─č─▒n fikr├«, din├«, ve siyas├«, tarih├«, sosyal yap─▒ ve s─▒n─▒flar aras─▒ndaki ├žat─▒┼čmalar─▒n tarihinden ibarettir.[72] Sovyetler Birli─či d├Âneminde yeti┼čmi┼č Marksist ara┼čt─▒mac─▒lar─▒n, ─░slam Mezheplerini ve tarikatlar─▒n─▒ bu do─črultuda ele alan eserler yazd─▒klar─▒n─▒  ve izah etmeye ├žal─▒┼čt─▒klar─▒n─▒ g├Ârmekteyiz.[73] Bu ama├žla yaz─▒lan eserlerden birisinde, mezhep ve tarikatlarla ilgili Marksist yakla┼č─▒m ┼č├Âyle a├ž─▒klanmaktad─▒r: " Marksist yakla┼č─▒m, bizi dini d├╝┼č├╝nceleri ve ├Ânyarg─▒lar─▒  ara┼čt─▒r─▒rken en ├Ânce, onun sosyal arkaplan─▒n─▒ tespit etmeyi ├Ânerir. Her hangi bir ara┼čt─▒rman─▒n sa─čl─▒kl─▒ ve do─čru neticelere ula┼čmas─▒n─▒n birinci ┼čart─▒ budur."[74] Hatta bu ├žal─▒┼čmada, K─▒rg─▒zlar─▒n belli mezheplere ve tarikatlara y├Ânelmesi, kendilerini ezenlere kar┼č─▒ memnuniyetsizliklerinin bir ifadesi olarak g├Âr├╝lm├╝┼čt├╝r.[75] Bu yakla┼č─▒m, dinin insanlara a┼č─▒lad─▒─č─▒ adalet, hakkaniyet fikrini ve d├╝┼č├╝nce h├╝rriyetini  g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmad─▒─č─▒ i├žin, ─░slam d├╝┼č├╝ncesinin ├že┼čitli safhalar─▒nda ortaya ├ž─▒kan  dini, siyasi, ictimai, tarihi pek ├žok y├Ân├╝ olan son derece karma┼č─▒k bir olguyu mezhep veya mezhepleri, izah etmekten yetersizdir. Tek bir sebeple izah ekmek, sosyal bilimlerde indirgemecili─če veya genellemecili─če sebep olacakt─▒r. Mezheplerin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda di─čer sebepler kadar ekonomik sebeplerin de ├Ânemli bir rol oynad─▒─č─▒ bilinen bir ger├žektir. Ancak her ┼čeyi ekonomik sebebe indirgemek tarih├« ger├žeklerle ba─čda┼čmamaktad─▒r. ├ç├╝nk├╝ mezheplerin ortaya ├ž─▒kmas─▒nda ve fikri sistemlerini olu┼čurmalar─▒nda di─čer sebeplerin yan─▒s─▒ra dini metinlerin ve insan unsurunun  de ├Ânemli bir yeri vard─▒r.  

 

b) Normatif-Teolojik Yakla┼č─▒m

Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda, ├Âne ├ž─▒kan yakla┼č─▒mlardan birisi de Klasik Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒n─▒ a┼ča─č─▒ yukar─▒ aynen takip eden ve Makalat t├╝r├╝ eserlerdeki usul├╝n d─▒┼č─▒na ├ž─▒kmayan Normatif-Teolojik yakla┼č─▒md─▒r. F─▒─člal─▒'n─▒n da belirtti─či gibi, " bu sahada yap─▒lm─▒┼č ├žal─▒┼čmalar, ekseriyetle, "klasik" devri temsil eden kaynaklar─▒n yeni bir terkibinden[76]  veya aynen tekrar─▒ndan ibarettir. B├╝t├╝n f─▒rkalar, ortaya ├ž─▒kacaklar─▒  ve isimlerine  var─▒ncaya kadar ├Ânceden haber verilmi┼č  kabul edilerek, Hz. Peygamber'in 73 f─▒rka rivayeti do─črultusunda ele al─▒nmaktad─▒r. Dolay─▒s─▒yla bu yakla┼č─▒m─▒n sahipleri inceledikleri mezhebi, ─░slam d├╝┼č├╝ncesi'ndeki yeri, ├Ânemi, katk─▒s─▒ ve de─čeri a├ž─▒s─▒ndan de─čil mensubu oldu─ču mezhebin g├Âr├╝┼čleri a├ž─▒s─▒ndan di─čerlerinin do─črulu─ču veya yanl─▒┼čl─▒─č─▒n─▒ ortaya koymaya ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Bunu yaparken de, dinin en do─čru anla┼č─▒lma ve ya┼čanma bi├žimi olarak g├Ârd├╝kleri Ehl-i S├╝nnet'i ├Âl├ž├╝ almaktalar ve ona yak─▒nl─▒klar─▒ veya uzakl─▒klar─▒ itibariyle de─čerlendirmeye tabi tutmaktad─▒rlar. B├Âylece ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde ortaya ├ž─▒kan di─čer f─▒rkalar, Ehl-i S├╝nnet'in do─čru yolundan sapm─▒┼č bidat f─▒rkalar─▒ veya sap─▒k f─▒rkalar olarak ilan edilmektedir. Bu anlay─▒┼ča g├Âre, ─░slam toplumunun birlik ve b├╝t├╝nl├╝─č├╝n├╝ bozmaya ├žal─▒┼čan ve ─░slam'─▒ y─▒kmak isteyen bu hareketler, uzak durulmas─▒ gereken  bidat veya sap─▒k hareketlerdir ve tehlikelidir. Bu mezheplerin toplumda taraftar bulmas─▒n─▒n ├Ân├╝ne ge├žilmesi i├žin, onlar─▒n g├Âr├╝┼člerinin hatalar─▒ ve sa├žmal─▒klar─▒ ortaya konulmal─▒d─▒r. ├ç├╝nk├╝ f─▒rkalar art niyetli ki┼čilerin veya  Abdullah b. Sebe gibi yahudi d├Ânmelerinin  ─░slam'a y├Ânelik d├╝┼čmanl─▒klar─▒n─▒n sonucunda ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Asl─▒nda bu yakla┼č─▒m temelde, klasik mezhepler tarihi kaynaklar─▒ndan devr al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bu t├╝r bir mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒, mezhepleri, fikirlerini ve mezhep liderleriyle mensuplar─▒n─▒ kendine has tarihsel ba─člamlar─▒ndan  ve sosyolojik muhitlerinden soyutlayarak, zaman ve mekanla irtibatland─▒rmadan  ele ald─▒klar─▒ i├žin, sistematik ve bilimsel olmaktan ├žok tarafl─▒  bir yakla┼č─▒m─▒ temsil eder.  

 

c) Sosyal-Pozitivist  (─░├žtimaiy├ót├ž─▒) Yakla┼č─▒m

Bilgi ve bilim kavramlar─▒ ile ilgili olarak iki ayr─▒ felsef├« tutum ortaya ├ž─▒km─▒┼čt─▒r. Bunlardan birisi olguculuk olarak da bilinen Pozitivizm, di─čeri ise Tarihselciliktir.[77] Sosyal bilimlere,  a├ž─▒klay─▒c─▒ ve anlay─▒c─▒-yorumlay─▒c─▒ paradigma olmak ├╝zere s─▒rayla Sosyolojik Pozitivizm ve ─░dealizm ad─▒ verilen iki ayr─▒ gelenek olarak yans─▒m─▒┼čt─▒r. Pozitivizm, do─ča bilimlerinde uygulanan deney ve g├Âzlem, kar┼č─▒la┼čt─▒rma ve istatistiki y├Ântemi sosyal bilimlere aynen uygulamak isteyen gelene─čin ad─▒d─▒r.[78] Sosyolojik poztivizm ise, "do─ča bilimlerinden al─▒nan modelleri, kavramlar─▒, y├Ântemleri ve teknikleri insansal ve toplumsal olaylar─▒n incelenmesi gayretinde olan bir gelenek"[79] demektir. Bu yakla┼č─▒ma g├Âre, toplumsal olgular ve hadiseler,  belirleyici yasalar─▒ ve bu yasalar ├žer├ževesinde bir ere─če do─čru akan zorunlu bir s├╝re├žler olarak g├Âr├╝l├╝r.  Olgular, insan d─▒┼č─▒nda hakikatlar─▒ olan ┼čeylerdir. Do─čal olgularda oldu─ču  gibi, toplumsal ve bireysel olgularda hakim olan yasalar─▒  nicel y├Ântemlerle, deney, g├Âzlem ve benzeri yollarla ke┼čfetmek m├╝mk├╝nd├╝r. Bilgi kayna─č─▒, a─č─▒rl─▒kl─▒ olarak duyulara dayanmaktad─▒r. Ke┼čfedilen toplumsal yasalar, do─ča yasalar─▒ gibi evrenseldir. Genelde tek├ži bir paradigmay─▒ savunan ve b├╝t├╝n insanl─▒─č─▒n tarihini tekam├╝l anlay─▒┼č─▒ i├žerisinde a├ž─▒klamaya ├žal─▒┼čan bu yakla┼č─▒m, yasalar─▒ ke┼čfederek do─čaya hakim olmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ gibi, kendisine toplumu yeniden kurmaya ├žal─▒┼čan toplum m├╝hendisli─či misyonunu bi├žmektedir. Frans─▒z sosyologlar─▒ taraf─▒ndan ortaya at─▒lan ve yeni bir toplum kurmay─▒ hedefleyen bu anlay─▒┼č, ulus devlet olma s├╝recini ya┼čayan T├╝rkiye Cumhuriyeti'nin ilk y─▒llar─▒nda T├╝rk ara┼čt─▒rmac─▒lar i├žin son derece cazip g├Âr├╝nm├╝┼čt├╝r. Bu yeni anlay─▒┼č─▒,T├╝rkiye'de mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒na yeni bir metod olarak ta┼č─▒nmas─▒n─▒ istey ve bu y├Ântemi enine boyuna tart─▒┼čan, makaleler yazan, bu usul do─črultusunda saha ara┼čt─▒rmalar─▒ yapan ilk ki┼či Yusuf Ziya Y├Âr├╝k├ón olmu┼čtur. Comte ve Durkheim taraf─▒ndan ortaya konulan  Pozitivist anlay─▒┼č─▒ benimseyen ve Durkheim'in usul├╝n├╝ takip edece─čini a├ž─▒k├ža belirten[80] Y├Âr├╝k├ón'─▒n ictimaiy├ót├ž─▒ yakla┼č─▒m─▒, kendinden sonra taraftar bulamam─▒┼č ise de, modern d├Ânemlerde mezhepler tarihi yazac─▒l─▒─č─▒nda ilk olmas─▒ bak─▒m─▒ndan son derece ├Ânemlidir. O, ictimaiy├ót├ž─▒ yakla┼č─▒m olarak niteledi─či yakla┼č─▒m─▒n─▒ ├Âzet olarak ┼ču ┼čekilde a├ž─▒klamaktad─▒r: Mezhep, cemiyetin manevi cephesidir. Onda muhitin, siyasetin, ─▒rk─▒n ve kadim dinlerin tesirleri vard─▒r. Mezhep, b├╝t├╝n bunlarla ve m├╝ntesiplerinin aile b├╝nyesine var─▒ncaya kadar b├╝t├╝n adetleri ve ananaleri ile mezheptir. Dinde bu derece hususiyet yoktur. Din daha umumi bir mefkuredir ve b├╝y├╝k bir inkilab─▒ tazammun eder, Kendi kendine istiklali haiz ve umumili─čiyle m├╝temayizdir. Ancak bu mefkurenin b├╝y├╝k k├╝├ž├╝k muhtelif cemiyetlere intibak ederken kazanmaya mecbur oldu─ču ┼čekiller, mezhepleri v├╝cuda getirir. Mezhep bu intibak ve temess├╝l zaruretinden husule gelen f─▒rkalarla ve kamu vicdan─▒nda husule getirdi─či  akislerle ├Âl├ž├╝l├╝r. ├ľyle ki her kavim, bu mefkureyi kendi adetleri ve tesirleri ile, h├╝lasa ictimai hayat─▒ ile uyumlu olarak ya┼čar. ... ─░slamiyetin ayr─▒ ayr─▒ k─▒talara ilk yay─▒lmas─▒ anlar─▒nda dini merasim ve itikadlar─▒─▒n derhal her muhitin icaplar─▒na g├Âre geli┼čmeler ge├žirmesinin sebebi budur..... Bu sebeple, bunlar─▒ (mezhepleri) yaln─▒z fikir cereyanlar─▒ ile izaha yol yoktur."[81] G├Âr├╝ld├╝─č├╝ gibi, mezhebi "dinin cemiyetteki tezah├╝r├╝" veya " yeni dinin itikad ve maneviyat─▒n─▒n bir cemaatte temsili"[82] olarak tan─▒mlayan Y├Âr├╝k├ón, mezhepleri bir fikir cereyan─▒ndan ├žok ictimai bir kurum olarak g├Ârmektedir ki onun bu tutumu, daha ba┼člang─▒├žta mezheplerin tan─▒mlanmas─▒nda ictimaiy├ót├ž─▒ yakla┼č─▒mla tam bir uygunluk i├žerisindedir. Ancak o, genelde ictimaiy├ót├ž─▒ bir yakla┼č─▒m─▒ benimsemekle birlikte,  mezheplerin tetkiki i├žin tek bir metod ├Ânermek yerine, mezhebin muhtelif safhalar─▒na uygun olarak mezhebi temsil eden ┼čah─▒lar─▒ ayr─▒, mezhebe mensup olanlar─▒ ayr─▒ ve mezhebin tesirlerini ayr─▒ usullerle ele almay─▒   ├Ânerir.[83] Y├Âr├╝k├ón taraf─▒ndan Mezhepler Tarihi i├žin ├Ânerilen ─░ctimaiy├ót├ž─▒ usul├╝n temel prensipleri, ├Âzetle ┼čunlard─▒r: 1. M├╝┼čahadenin istikametini ve s─▒hhatini temin etmek. Bunu ger├žekle┼čtirmenin yolunu ┼č├Âyle a├ž─▒klar: "Bunun i├žin,  hadiseleri, tasavvur eden faillerden m├╝stakil olarak haric├« e┼čya gibi nazar-─▒ dikkate almak, m├╝┼čahedenin selametini temin i├žin fikri sa─člamla┼čt─▒rmaya ├žal─▒┼čmak ve muhakemeyi h├╝rriyete al─▒┼čt─▒rmak ve ├Ânceden gelen mefhumlar─▒ ve tesirleri bertaraf etmek laz─▒md─▒r."[84] M├╝┼čahedenin nas─▒l yap─▒laca─č─▒ ve bunun unsurlar─▒ da son derece ├Ânemlidir. Ona g├Âre, b├╝t├╝n usuller m├╝┼čahade ile ba┼člad─▒─č─▒ gibi mezhepler tarihi usul├╝ de m├╝┼čahede ile ba┼člar. M├╝┼čahede edilen olaylar tespit edildikten sonra onlar─▒n sebepleri aranmaya ba┼član─▒r ve bunun i├žin tecr├╝beler yap─▒l─▒r. Tecr├╝belerle elde edilen ge├ži├ži faraziyeler se├žilir. Bunlar muhtelif hadiselerde ve cemiyetlerde yap─▒lan tecr├╝belerle mukayese edilir ve baz─▒ ilmi neticelere ula┼č─▒l─▒r. Ula┼č─▒lan neticelere g├Âre hadiseler tasnif edilerek ba─čl─▒ oldu─ču kanunlar ke┼čfedilir. En sonunda hadise tan─▒mlanm─▒┼č olur.[85] Bu usul├╝n mezheplere tatbikinde tarafs─▒zl─▒─ča dikkat etmek, mezhepleri bir b├╝t├╝n halinde ele almaya ├Âzen g├Âstermek ve mezhepleri, sadece onun ele┼čtirmek ├╝zere yaz─▒lan kaynaklardan tek y├Ânl├╝ de─čil b├╝t├╝n y├Ânleriyle ├Ânyarg─▒lardan s─▒yr─▒larak incelenmesi gerekir.[86] Mezhepleri, zihnimizin d─▒┼č─▒nda hakikatleri olan varl─▒klar olarak g├Ârerek, cemiyette ya┼čayan ruhu m├╝┼čahede ve mutalaa etmek gerekir. ├ç├╝nk├╝ be┼čer├« ve manev├« hadiselerde oldu─ču gibi, mezheplerde de mezhebin tezah├╝r├╝ olan cemiyetin hayat─▒na n├╝fuz etmek ve onu yak─▒ndan g├Âzlemlemek son derece ├Ânemlidir.[87] Bu m├╝┼čahedelerden sonra ara┼čt─▒rman─▒n itikametini tayin etmek i├žin neden bahsedildi─činin tasavvurunu kolayla┼čt─▒rmak i├žin  ├Âncelikle incelenen ┼čeyin, zihindeki mevcut mefhumlar─▒na uygunluklar─▒na g├Âre de─čil bir dereceye kadar mevzunun zat├« s─▒fatlar─▒na ve bir dereceye kadar da mahiyetlerine ait oldu─ču sezilebilen cevher├« unsurlara temyiz edilmek suretiyle tarif ve tahdid edilmesi gerekir.[88] 2. Tespit edilen hadiselerin sebeplerinin ve hangi kanunlar alt─▒nda cereyan etti─činin ara┼čt─▒r─▒lmas─▒[89]. Bunu ger├žekle┼čtirmede ne t├╝mevar─▒mc─▒ klasik mant─▒k, ne de tarih felsefesi yeterlidir. Y├Âr├╝k├ón, Tarih felsefesiyle ilgili ┼ču ele┼čtiride bulunur: " Tarih Felsefesi, be┼čeriyetin tabi├« ve f─▒tr├« geli┼čiminin takip etti─či istikameti bulmaya ├žal─▒┼čt─▒─č─▒ i├žin, muayyen bir mezhebi veya cemiyeti muayyen bir devirde ve o cemaatin ┼ču veya bu m├╝esseleri ile beraber izah etmez. Hadiseleri umumi bir ├žer├ževede ve ayn─▒ istikamette izah eder. Halbuki mezheplerin her birinin ayr─▒ ayr─▒ do─ču┼č ve geli┼čme sebepleri vard─▒r. ... Bundan dolay─▒ bu usul, mezheplerin tetkikine elveri┼čli de─čildir."[90]  Tarih├« usulden  istifade edilebilece─čini ancak yetersiz oldu─čunu belirten Y├Âr├╝kan,  bu ilimlerin mezhepler tetkikinde ve bir cemaatta m├╝┼čahede edilen itikad ve amel tarzlar─▒n─▒n izah─▒nda yetersiz olmalar─▒ dolay─▒s─▒yla ictimaiyyat usullerinin tatbikini zorunlu g├Ârd├╝─č├╝n├╝ s├Âylemektedir.[91] Ona g├Âre bu usul, hadiseleri yaln─▒z ferde ve ─▒rka g├Âre de─čil b├╝t├╝n mevcudiyet ┼čartlar─▒yla beraber izah eden bir usuld├╝r. Bu usulde, ictimai hadise ancak kendisine tekadd├╝m eden di─čer ictimai hadiselerin tetkikiyle, yani kendisinin illeti, sebebi olan hadiselerle izah edilir. Bir hadisenin di─čer bir hadiseye sebep oldu─čunu ispat etmenin yolu b├╝t├╝n bilimlerde kullan─▒lan tecr├╝be metodudur. Bu da temelde eser ve m├╝essir olarak kabul etti─čimiz iki hadisenin mevcut olduklar─▒ durumlar─▒ mukayeseye dayan─▒r. Bunun amac─▒ muhtelif ve m├╝teaddid ┼čartlar alt─▒nda her iki hadisenin ayn─▒ zamanda de─či┼čime u─čray─▒p u─čramad─▒─č─▒n─▒ ara┼čt─▒rmakt─▒r. Bu son derece zor oldu─čundan Tarih, Kelam, F─▒k─▒h, Dinler Tarihi, ─░statistik ve Etnografya gibi mukayeseli tarihlere m├╝racaat etmek durumundad─▒r. Hatta bu konuda klasik mant─▒kta kullan─▒lan mukayese ┼čekillerine de ba┼čvurulabilir.[92] Hadiselerin karma┼č─▒k hale gelmesini bu yolla kald─▒rabilir ve asli hakikatine d├Ând├╝rebiliriz. Burada ├Ânemli olan m├╝nferid de─či┼čimlerin tespiti de─čil, e┼čzamanl─▒ silsilelerin de─či┼čimini ve fikrin ve m├╝esseselerin olu┼čtu─ču  basit unsurlar─▒ ve bunlar─▒n de─či┼čim s├╝re├žlerinde onlara eklenen unsurlar─▒ tespittir. [93] Bunun i├žinde ictima├« ihadiseler ve m├╝esseseler tek bir cemiyyette de─čil muhtelif cemiyetlerde ayn─▒ hadisenin nas─▒l tekam├╝l etti─či ara┼čt─▒r─▒l─▒l─▒r. Kar┼č─▒la┼čt─▒rma usul├╝n├╝ tamamlay─▒c─▒ di─čer usullere de ba┼čvurulmal─▒d─▒r. Bunlardan en ├Ânemlisi, ilk fikirleri ve tekam├╝l├╝n├╝ tespitle ilgilenen tekevv├╝n├« usuld├╝r. B├Âylece baz─▒ mezheplerin bug├╝nk├╝ ┼čekliyle, ge├žmi┼čteki g├Âr├╝┼člerinden ne kadar farkl─▒ bir hale geldi─či ve zati vas─▒flar─▒n─▒n intikal eden vas─▒flar─▒ yan─▒nda az bir ┼čey kald─▒─č─▒  ortaya ├ž─▒kar─▒lacakt─▒r. K─▒saca burada esas olan yol,  esasl─▒ hadiseleri tetkik etmek ve ibtidai ├Ârne─či meydana ├ž─▒karmak suretiyle hadisenin tahlil ve terkibini yapmakt─▒r.  ─░ctimaiyat├ž─▒ yakla┼č─▒m─▒n─▒ izah ettikten sonra ┼ču neticeye var─▒r: "Bir hadiseyi, bir mezhep meselesini ancak b├╝t├╝n ictimai t├╝rler aras─▒nda tam tekam├╝li tahlil ve terkip edilmek ┼čart─▒ ile izah etmek m├╝mk├╝nd├╝r."[94] Y├Âr├╝k├ón, asl─▒nda bu metodu birinci derecede bug├╝n ictima├« tezah├╝r├╝ olan ve ya┼čayan mezhep veya din├« olu┼čumlar─▒ incelemek amac─▒yla ortaya atm─▒┼č g├Âr├╝nmekle birlikte eski mezheplerin de bu suretle tetkik edilebilece─čini s├Âyleyerek metodunu umumi bir mezhepler tarihi metoduna d├Ân├╝┼čt├╝rmek istemektedir. Ancak her ne kadar bu metodla yapt─▒─č─▒  Tahtac─▒lar ara┼čt─▒rmas─▒nda ba┼čar─▒l─▒ oldu─ču s├Âylenebilirse de, klasik mezheplerin  tetkikinde yeterli ├╝r├╝nlerini verdi─či s├Âylenemez. Sosyal Pozitivizme y├Âneltilebilecek ele┼čtirilere bu yakla┼č─▒m da muhatapt─▒r. Ancak burada bu konuya girmek istemiyoruz. 

 

d) Tarihsel-Sosyolojik Yakla┼č─▒m

─░slam Mezhepleri Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda, en ├Âne ├ž─▒kan yakla┼č─▒mlardan birisi de, Tarihsel-Sosyolojik yakla┼č─▒md─▒r. Asl─▒nda tek ba┼č─▒na tarihsel(ci) yakla┼č─▒m veya sosyo-politik yakla┼č─▒m olarak da kavramla┼čt─▒r─▒labilir. Tarihin ├Ânemini vurgulayan ve olgular─▒n ve ┼čeylerin daima tarihsel geli┼čmenin seyri i├žerisinde g├Âr├╝lmesi demek olan tarihselli─če g├Âre, dini, siyasi, ekonomik, ictima├« ve benzeri b├╝t├╝n fenomenler biriciktir ve bireyseldir. B├╝t├╝n bu olgular, tam olarak ancak ve ancak kendi tarihsel ba─člam─▒ i├žine oturtulmak suretiyle anla┼č─▒labilir, a├ž─▒klanabilir ve de─čerlendirilebililir.[95] Tarihsel yakla┼č─▒m, inan├žlar, fikirler, ifadeler, dini ve dini olmayan b├╝t├╝n tav─▒rlar ve her ├že┼čit i├žtima├« hadise ve olgular─▒, kendi tarihsel ve toplumsal ba─člamlar─▒n─▒ g├Âz ├Ân├╝nde bulundurmak suretiyle anlamaya ├žal─▒┼čmaktan ve birinden ├Âtekine ge├žmek suretiyle b├╝t├╝n ba─člam─▒ anlamaya ├žal─▒┼čmaktan ibarettir.[96]  Her ├ža─č─▒n veya her tarihsel d├Ânemin o d├Âneme damgas─▒n─▒ vuran fikirler ve ilkeler yoruyla yorumlanmas─▒ gerekir. Bu yakla┼č─▒ma g├Âre, do─ča bilimleriyle sosyal bilimler aras─▒nda ciddi bir ayr─▒m s├Âz konusudur. Do─čan─▒n kendine has evrensel yasalar─▒ vard─▒r. Halbuki tek bir insan toplulu─ču veya tarihi yoktur. ─░nsan toplumlar─▒ vard─▒r ve bunlar─▒n her birisi kendine ├Âzg├╝ bir tarihi i├žerisinde olu┼čmu┼čtur. Toplumsal ve tarihsel olaylar─▒ tek bir paradigma veya kanunla izah etmek m├╝mk├╝n de─čildir. Genel yasalar ortaya koymaktan ├žok ├Âzel bir y├Ântem bilime ihtiya├žlar─▒ vard─▒r.[97]  Bu yakla┼č─▒ma tek ba┼č─▒na tarihsel yakla┼č─▒m da denebilir. Ancak anlay─▒c─▒-yorumlay─▒c─▒ paradigmay─▒ benimsedi─či i├žin Sosyolojik ve Bilgi Sosyolojisi merkezli bir yakla┼č─▒mla yak─▒ndan ili┼čkilidir. Adil ├çift├ži bu iki alan aras─▒ndaki ili┼čkiyi ┼č├Âyle kurar:" ─░┼čte bilgi sosyolojisi, ... en soyutundan en somutuna kadar b├╝t├╝n " dinsel bilgiler"in, e─čer tespiti m├╝mk├╝nse, gelene─če girdikleri ilk ├Âzg├╝n an ve mekan i├žerisinde anla┼č─▒labilece─čini ileri s├╝rer ve bu a├ž─▒dan tarihsel yakla┼č─▒m ( historical criticalapproach) ile ├Ârt├╝┼č├╝r."[98] Bilgi sosyolojisinin  b├╝t├╝n bilgilerin ortaya ├ž─▒kt─▒klar─▒ an ve mekanlarda en iyi anla┼č─▒labilece─čini  ileri s├╝rd├╝─č├╝ i├žin bilgi ile  i├žerisinde ├╝retilen toplum aras─▒nda s─▒k─▒ bir ili┼čkiyi kurdu─ču i├žin, Tarihsel yakla┼č─▒mla ortak bir noktada birle┼čmektedir. Tarihsel sosyolojik yakla┼č─▒m─▒ Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda kullananlar─▒n ve sosyo-politik sebeplere ├Ânemli bir yer verenlerin ba┼č─▒nda  bat─▒l─▒ ara┼čt─▒rmac─▒lardan, I. Goldziher, Mongomery Watt[99], Wilferd Madelung ve Joseph van Ess gelmektedir. ├ťlkemizde ise, bu yakla┼č─▒m, her ne kadar bu y├Ântemi kulland─▒klar─▒n─▒ do─črudan ifade etmeseler de, sat─▒r aralar─▒ okundu─čunda, M. Tav├«t et-Tanc├«, Ethem Ruhi F─▒─člal─▒[100] ve Hasan Onat[101] taraf─▒ndan kullan─▒ld─▒─č─▒ g├Âr├╝lmektedir. Genel olarak  ─░ctimaiy├ót├ž─▒ Yusuf Ziya Y├Âr├╝k├ón ve klasik yakla┼č─▒ma yak─▒n duran Ya┼čar Kutluay istisna edilirse, ─░slam├« problemlerin ├ž├╝z├╝m├╝ne tarihsel yakla┼č─▒m─▒yla Fazlurrahman ve M. Tav├«t et-Tanc├«ÔÇÖnin etkisiyle ve  Watt'─▒n ─░slam d├╝┼č├╝nce ekollerinin ├╝zerine yapt─▒─č─▒ ├žal─▒┼čmalar─▒n etkisiyle T├╝rkiye'de mezhepler tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda F─▒─člal─▒ ├Ânc├╝l├╝─č├╝nde ekolle┼čmeye do─čru giden tarihsel-sosyolojik yakla┼č─▒m hakim olmaya ba┼člam─▒┼čt─▒r. Bu yakla┼č─▒m, Ankara ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi'nde sonraki mezhepler tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda da etkili olmu┼č, tarihte ya┼čam─▒┼č klasik mezheplerin do─ču┼č ve te┼čekk├╝l s├╝recini ayd─▒nlatmakta ├Ânemli geli┼čmeler kaydetmi┼čtir, ancak  mezheplerin ge├žirdi─či de─či┼čimleri, yay─▒ld─▒─č─▒ toplumlar─▒ ve ya┼čayan mezhepleri ayd─▒nlatma da nas─▒l kullan─▒laca─č─▒ konusu hen├╝z netle┼čmemi┼čtir.  

 

e) Zihniyet ├ç├Âz├╝mleyici Yakla┼č─▒m:  Psiko-Sosyal Yakla┼č─▒m

─░nsanlar─▒n ayn─▒  hadise, olgu, olay veya nesneleri  farkl─▒ bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒yla g├Ârmelerine sebep olan ┼čey, ├žo─ču kere ki┼čisel e─čilimleri ve toplumsal mensubiyetleridir, bir ba┼čka ifadeyle etkisinde kald─▒klar─▒ zihniyetlerdir. Bu bak─▒mdan, bu farkl─▒ bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒n─▒ daha iyi anlayabilmek i├žin onlar─▒n arkas─▒nda  belirleyici rol oynayan zihniyetlerin ├ž├Âz├╝mlenmesi gerekir. Bu iki kelimenin anlamlar─▒n─▒ ve bizim ne anlamda kulland─▒─č─▒m─▒z─▒ a├ž─▒klamakta fayda g├Âr├╝yorum. Zihniyetin ne anlama geldi─čini, konu ├╝zerinde m├╝stakil ara┼čt─▒rmalar─▒ olan iki ayr─▒ ki┼činin tan─▒m─▒n─▒ vermek istiyoruz. Bouthoul ┼č├Âyle bir tan─▒m yapmaktad─▒r:  " Zihniyet, her toplumun dinamik ve canl─▒ sentezini, terkibini meydana getirir. Ger├žekten de zihniyet, son derece dinamiktir ve toplum ├╝yelerinin her birinde i├žkindir (immanent); hatt├ó bu ├╝yelerin herbirinin davran─▒┼člar─▒yla d├╝┼č├╝ncelerini olu┼čturur, gerektirir. Fazla olarak Zihniyet, toplumun ├╝yelerinin icat ve yaratmalar─▒n─▒ da y├Ânetir, ├ž├╝nk├╝ ├╝yelerin kendi sorunlar─▒ da bu istek ve endi┼čeleri de , gene bu zihniyete g├Âre belirir, bi├žimlenir."[102]  Mucchielli ise,  zihniyeti, bir toplumsal grubun ├Ârt├╝k referans sistemi"[103] olarak tan─▒mlar. Daha geni┼č anlamda zihniyet,  olgular─▒n, hadiselerin, ┼čeylerin belli bir bi├žimde  g├Âr├╝lmesini, dolay─▒s─▒yla bu anlay─▒┼čla  uyumlu tepkiler ve davran─▒┼člar g├Âsterilmesini olanakl─▒ k─▒lan ┼čey olarak tan─▒mlanablir. ─░slam toplumlar─▒, her d├Ânemde her biri olaylar─▒ farkl─▒ bi├žimde g├Âren gruplardan mezheplerden olu┼čmaktad─▒r. ─░slam d├╝┼č├╝ncesi, her biri olaylar─▒ farkl─▒ bi├žimlerde g├Âren dini-politik ekollerle ┼čekillenmektedir. Mezhepleri dini-politik topluluklar ┼čeklinde alacak olursak, onlar─▒n her birinin olaylara ve olgulara kar┼č─▒ kendilerine has bir bak─▒┼č a├ž─▒lar─▒ndan ve buna uygun tepkilerinden, yani  zihniyet veya d├╝┼č├╝nce bi├žimlerinden bahsedebiliriz. ├ç├Âz├╝mleyici y├Ânteme  gelince, felsefede, " bir birlikteki ba─člam─▒ iyice anlayabilmek i├žin o birli─či b├Âl├╝mlerine ve ├Â─čelerine ay─▒rmak" ve " ├Âzelden genele, somuttan ilkelere geri gitmek " demektir.[104] Bizim burada zihniyet ├ž├Âz├╝mlemesiyle kastetti─čimiz, Durkheim sosyolojisine alternatif olarak geli┼čtirilmek istenen Psikolojist yakla┼č─▒m de─čil, politik-dini veya siyasi-itikadi f─▒rkalar─▒n ya da dini z├╝mrelerin ├Ârt├╝k referans sisteminin ├ž├╝z├╝mlemesi olarak isimlendirilebilecek psiko-sosyal ├ž├Âz├╝mlemedir.  Ancak  ─░slam d├╝┼č├╝ncesindeki zihniyet veya zihniyetler olgusunun, siyisi, i├žtimai, psikolojik, ekonomik ve dini y├Ânleri olan son derece karma┼č─▒k bir olgu oldu─čunun fark─▒nday─▒m. Ben burada bir zihniyetin tezah├╝r├╝ olarak g├Ârd├╝─č├╝m├╝z mezheplerin ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒nda itikad├«, siyas├«, psikolojik, ictima├« sebeplerin;  eski din,  medeniyet ve k├╝lt├╝rlerin, felsef├« d├╝┼č├╝ncelerin, co─črafyan─▒n, toplumsal de─či┼čmenin ve benzerlerinin etkili oldu─čunu kabul etmekle birlikte, bunlar─▒n genel olarak ─░nsan (psikolojik) Unsuru, Toplumsal (─░ctima├«) Yap─▒ ve Din├« Metinler ├╝├žgeninde ele almak taraftar─▒y─▒z.[105] Toplumsal yap─▒y─▒, toplumdaki siyasi anlay─▒┼č, tarihten devr ald─▒─č─▒ eski dini inan├žlar, k├╝lt├╝rler, felsefi d├╝┼č├╝nceler, etnik durum, meslek gruplar─▒ ve toplumun ya┼čad─▒─č─▒ fiziki mekan  ile birlikte d├╝┼č├╝nmek durumunday─▒z. Asl─▒nda zihniyet kendi i├žerisinde bir epistemolojisi ve d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ olan bir ┼čeydir. Onun bu y├Ân├╝n├╝ Mucchielli ├žok g├╝zel ortaya koymaktad─▒r: " Zihniyet kendi i├žinde bir d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝ ta┼č─▒r ve ├ževredeki ├Â─čeler kar┼č─▒s─▒nda tutumlar ( yani bir ┼čeye kar┼č─▒  varolu┼č ┼čekilleri ) ├╝retir. ├çevrenin bu ├Â─čeleri her hangi bir ├Â─če de─čildir. Bunlar d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝n├╝n kilit ├Â─čeleridir. S├Âz konusu zihniyete sahip olan grubun bir tav─▒r tak─▒nmak durumunda kald─▒─č─▒ ├Ânemli ├Â─čelerdir."[106] Mezhepler tarihi a├ž─▒s─▒ndan zihniyet ├ž├Âz├╝mlemesi hem ge├žmi┼čte ortaya ├ž─▒kan mezhepler i├žin hem de bug├╝n ya┼čamakta olanlar i├žin uygulanabilecek bir y├Ântemdir. ├ç├╝nk├╝ bunun zihniyetlerden davran─▒┼člara veya davran─▒┼člardan zihniye giden iki fark─▒l─▒ uygulama bi├žimi vard─▒r.[107] Mezhepler tarih├žisi de, sosyolg gibi, bu metodlar─▒n her ikisini birden uygulayabilir. ─░nsanlar, hal, tav─▒r, tutum, davran─▒┼č, duygu ve  d├╝┼č├╝nceleri bak─▒m─▒ndan birbirinden farkl─▒d─▒rlar. Tabiatlar─▒ndan kaynaklanan bu durum, i├žinde ya┼čad─▒klar─▒ toplumsal yap─▒yla birle┼čince onlar─▒n dini hayatlar─▒n─▒n farkl─▒ bi├žimlenmesine sebep olmu┼čtur. Ayn─▒ k├╝lt├╝rel, siyasi, ekonomik ve dini ortamlarda yeti┼čen iki ki┼či aras─▒nda dahi, dini anlama ve ya┼čay─▒┼č bi├žimlerinde farkl─▒l─▒klar g├Âr├╝lebilir. ─░nsanlar─▒n dini anlama, a├ž─▒klama, yorumlama ve ya┼čama tecr├╝belerinde g├Âr├╝len farkl─▒l─▒klar ve dini tipolojiler, temelde insan─▒n tabiat─▒nda bulunan tipolojilerle yak─▒ndan ili┼čkilidir. Bizler  tek bir din olan ─░slam'─▒n, tarihte ve g├╝n├╝m├╝zde onlarca farkl─▒ yorumu ve anla┼č─▒l─▒┼č bi├žimi ile kar┼č─▒ kar┼č─▒yay─▒z. Geleneksel d├╝┼č├╝ncede meslek gruplar─▒na, akla ve nakle ├Âncelik tan─▒malar─▒na veya ilim dallar─▒na g├Âre pek ├žok tasnifler yap─▒lm─▒┼čsada[108], genelde bu kadar farkl─▒l─▒─č─▒, hen├╝z bunlar ortada yokken Hz. Peygamber taraf─▒ndan ├Ânceden haber verilen  73 f─▒rka hadisinin bir tecellisi olarak izah etmek isteyenler de olmu┼čtur; ancak  bu, problemi ├ž├Âzmede yetersiz kalm─▒┼čt─▒r. ├ç├╝nk├╝ bu yakla┼č─▒m─▒ benimseyenler aras─▒nda, say─▒y─▒ tamamlamakta g├╝├žl├╝k ├žekenler oldu─ču gibi bu say─▒y─▒ a┼čmamaya ├žal─▒┼čanlar  da olmu┼čtur. Di─čer taraftan b├╝t├╝n bu farkl─▒l─▒klar─▒ heva ve hevesine, ki┼čisel g├Âr├╝┼člerine uyan ┼×eytan'─▒n ┼č├╝pheye d├╝┼č├╝rmesi sonucu olarak[109] veya ┼×eytan'─▒n tebdili k─▒yafetle tekrar bu fikirlerle ortaya ├ž─▒kmas─▒ olarak g├Âren yakla┼č─▒mlar s├Âzkonusudur.[110] Ancak bunlar, ─░slam d├╝┼č├╝ncesindeki f─▒rkalar─▒n do─čru anla┼č─▒lmas─▒nda yeterli olamam─▒┼čt─▒r. Bu f─▒rkalalar─▒n, Din Sosyolojisi, Din Psikolojisi ve Bilgi Sosyolojisinin verileri de kullan─▒larak yeniden analiz edilmesi  ve tasnif edilmesi onlar─▒n anla┼č─▒lmas─▒n─▒ daha da kolayla┼čt─▒racakt─▒r. ─░slam d├╝┼č├╝ncesini olu┼čturan itikad├« ve siyas├« d├╝┼č├╝nce ekolleri, f─▒kh├«-amel├« mezhepler, felsefi mektepler ve mistik olu┼čumlar birer zihniyet olarak yap─▒sal analize tabi tutuldu─čunda be┼č farkl─▒ din anlay─▒┼č─▒ veya dine yakla┼č─▒m bi├žimi ya da zihniyet tipolojileri ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r[111]: 1) Tepkisel-Kabilev├« Zihniyet[112] 2) Ak─▒lc─▒-Hadar├« Zihniyet[113], 3) Gelenek├ži-Muhafazakar Zihniyet[114], 4) Politik-Karizmatik Liderci Zihniyet[115], 5) Ke┼čifci-─░nzivac─▒ Zihniyet[116].

 

1. Tepkisel-Kabîlevî Zihniyet

─░nsanlardaki kar┼č─▒ ├ž─▒kma, protesto etme, ┼čiddet, k─▒zg─▒nl─▒k, gadap ve kavgac─▒l─▒k duygusu, asabiyet ve kabilecilik ruhunun yo─čun oldu─ču kabile toplumlar─▒nda ya da bedevi toplumlarda, ├Âzellikle de b├╝y├╝k ve h─▒zl─▒ de─či┼čimlerin ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânemlerde, g├╝├žlenerek bir kitle hareketine d├Ân├╝┼čebilir. Bu tepkisel-kabileci ruh, her bir dinde ve toplumda farkl─▒ ┼čekillerde tezah├╝r edebilir. Ancak temelinde, toplumsal alanda ya┼čanan k├Âkl├╝ de─či┼čime tepki g├Âstermek vard─▒r. H─▒zl─▒ de─či┼čim, asabiyet ve kat─▒ dindarl─▒k/taassup biraraya geldi─činde  tehlikeli politik-dini bir doktrinin ├ž─▒kmas─▒ ka├ž─▒n─▒lmazd─▒r. Bunun yans─▒malar─▒ndan  en ├Ânemlisi, ge├žmi┼čte ya┼čad─▒─č─▒ hayat─▒ hat─▒rlayarak daha iyi bir hayat aray─▒┼č─▒ i├žine girmektir.[117] De─či┼čime kar┼č─▒ tepki g├Âsterme ve ┼čiddet e─čilimi, bu gibi ortamlarda, bir toplumun zihniyeti haline gelebilir ve ba┼čta dinle ilgili anlay─▒┼člar─▒ olmak ├╝zere b├╝t├╝n alanlara yans─▒yabilir. Araplarda kabile toplumu, g├Â├žebe kabilelerden olu┼čmaktayd─▒ ve her bir kabile ve onun kollar─▒ ba─č─▒ms─▒z topluluklar halinde ya┼čamaktayd─▒. Bu toplum, te┼čkilatl─▒ bir siyas├« otorite ve devlet gelene─čine, yasama ve y├╝r├╝tme organlar─▒na sahip olmay─▒p, kabilenin seyyidleri, reisleri ve ┼čeyhleri taraf─▒ndan y├Ânetilmekteydiler. Kabileler aras─▒nda s├╝rekli sava┼č ve kan davalar─▒n─▒n h├╝k├╝m s├╝rmesi ve olduk├ža ├žetin hayat ┼čartlar─▒ alt─▒nda ya┼čamak zorunda kalmalar─▒, bu insanlar─▒ sert tabiatl─▒, ha┼čin, sava┼č├ž─▒ ve ┼čiddet yanl─▒s─▒ yapm─▒┼čt─▒r.[118] Bu durum onlar─▒, problemlerin ├ž├Âz├╝m├╝nde, nadiren kabilenin ileri gelenlerinden olu┼čan hakeme ba┼čvurmaya, ├žo─ču kere de  ┼čiddete ve silaha ba┼čvurmaya sevketmi┼čtir. Kapal─▒ toplumlarda, asabiyet, yani kabile ┼čeref ve  asaleti her ┼čeyin ├╝st├╝ndedir. Bireysel ba┼čar─▒lara ve ├ž─▒karlara yer yoktur; do─čru ve iyi, kabilenin genel ├ž─▒karlar─▒na g├Âredir. Kabile, daima hakl─▒d─▒r ve dolay─▒s─▒yla onun t├Ârelerine itaat esas olup, asla kar┼č─▒ ├ž─▒k─▒lamaz, isyan edilemez. Kabile ┼čeref ve haysiyeti esas oldu─čundan, di─čerleri, ├Âteki ya da d├╝┼čman olarak degerlendirilirdi. Bu y├╝zden i┼členen su├žlara kar┼č─▒l─▒k bireyler de─čil kabileler cezaland─▒r─▒l─▒rd─▒.[119] Yerle┼čik hayata ge├žmemi┼č kimseler veya topluluklar, kitab├« k├╝lt├╝rden ve sitematik d├╝┼č├╝nceden yoksun olduklar─▒ i├žin olaylar─▒ ve hadiseleri derinlemesine de─čil, y├╝zeysel  ve basit bir ┼čekilde analiz ederler. Bu y├╝zden farkl─▒ fikirlere, ele┼čtirilere tahamm├╝lleri yoktur ve kendi fikirlerini ba┼čkalar─▒na kar┼č─▒ arg├╝manlar─▒yla savunmak yerine, ┼čiddet ve bask─▒ yoluyla benimsetmek e─čilimindedirler. ├ľzellikle s├Âzl├╝ gelene─če sahip, yerle┼čik hayata ge├žememi┼č toplumlarda yeti┼čen insanlarda, bu e─čilim son derece g├╝├žl├╝d├╝r. ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde tepkisel-kabilev├« zihniyetin ideal tipleri Hariciler ve k─▒smen Vahhabilerdir.  ├ç├╝nk├╝ Haricilerin ├žo─čunlugu bedev├« hayattan gelme idi. Aralar─▒nda ┼čehirli olan ├žok az ki┼či vard─▒.[120] Bu y├╝zden Harici fikirler, genelde yerle┼čik hayata ge├žememi┼č veya yeni ge├žmekte olan toplumlara cazip gelmi┼člerdi. ├ľrne─čin Haric├« gruplar─▒n Horasan'─▒n sarp b├Âlgelerinde tutunmas─▒, Kuzey Afrika'da bedev├« hayat ya┼čayanlar aras─▒nda da taraftar toplamas─▒ bundan dolay─▒d─▒r. Bedev├« Araplar, m├╝sl├╝man olduktan sonra, yerle┼čik hayata ge├žmek zorunda kald─▒lar. Bu andan itibaren, sert ve ha┼čin kabilev├« zihniyetin dar kal─▒plar─▒ i├žerisinde basit ve y├╝zeysel bir mant─▒kla  d─▒┼člay─▒c─▒ ve zorba bir din s├Âylemini dillendirmeye ├žal─▒┼čt─▒lar. Yapt─▒klar─▒ yorumlarla ─░slam'a giri┼či zorla┼čt─▒rd─▒lar, ├ž─▒k─▒┼č─▒ ise kolayla┼čt─▒rd─▒lar. Bu kat─▒ ve sert anlay─▒┼člar─▒ndan dolay─▒, kendi i├žlerinde de birlik ve beraberli─či koruyamad─▒lar ve tarihin derinliklerinde kayboldular. Bu zihniyete g├Âre, " Din, iyilikler yapmak ve din├« emirleri yerine getirmek (taat);  g├╝nah i┼čleyeni tekfir etmek ve zulmeden otoriteye isyan etmek"[121] olarak anla┼č─▒ld─▒. Sonu├ž olarak, tepkisel-kabilev├«  zihniyetin, meden├« hayata uyumsuzluk; kat─▒, sert ve ┼čiddet yanl─▒s─▒ d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝; sistematik d├╝┼č├╝nceden yoksunluk; kat─▒ ve mutaass─▒p bir dindarl─▒k; naslar─▒ zahir├« ve literal okuma; d─▒┼čalay─▒c─▒l─▒k ve tekfir etme; farkl─▒ g├Âr├╝┼člere ve anlay─▒┼člara tahamm├╝ls├╝zl├╝k; karizmatik toplum anlay─▒┼č─▒ (Kabile/Asabiyet); siyas├« otoriteyi tan─▒mama; s├╝rekli b├Âl├╝nme; mutlak do─čruluk iddias─▒ gibi temel ├Âzellikleri bulunmaktad─▒r. 

 

2.Akılcı-Hadârî Zihniyet

─░nsan, ak─▒l sahibi, d├╝┼č├╝nen, anlayan, sorgulayan ve olaylar aras─▒ndaki sebep-sonu├ž ili┼čkilerini ara┼čt─▒ran bir varl─▒kt─▒r. B├╝t├╝n insanlar ak─▒l yetisine ve d├╝┼č├╝nme g├╝c├╝ne sahip olmakla beraber, bunu tam olarak i┼čletebilmeyi ve verimli bir ┼čekilde kullanmay─▒ ba┼čarabilenlerin say─▒s─▒ s─▒n─▒rl─▒d─▒r. Baz─▒ insanlar, e┼čyayla ili┼čkilerinde, dini metinlerle diyalogda, ger├že─či/hakikati elde etmede, sezgi, duyular, karizmatik bir ┼čahsiyet veya gelene─če ba┼čvurmak yerine, akla ve tutarl─▒ mant─▒k├« temellendirmelere ├Âncelik verirler. Bu kimseler, fikirleri, olgular─▒ ve onlara tekab├╝l eden kavramlar─▒ sorgulamak ister ve ak─▒l s├╝zgecinden ge├žirdikten sonra kabul etmeyi tercih ederler. Ak─▒lc─▒ zihniyet/e─čilim, ki┼činin i├žinde yeti┼čti─či k├╝lt├╝rel ortam ve toplumsal yap─▒, ald─▒─č─▒ e─čitim ve siyasal ideolojiler sayesinde, dini, sosyal, ekonomik ve politik alanlara yans─▒yabilir. Ak─▒lc─▒, ├Âzg├╝rl├╝k├ž├╝, ele┼čtirel ve sorgulay─▒c─▒ bu zihniyet, insanl─▒k tarihinde ├Âzellikle, yerle┼čik hayata ge├žmi┼č hadar├«/meden├« toplumlarda, site devletlerinde ve demokratik sivil toplumlarda daha g├╝├žl├╝d├╝r. ─░stikrar i├žinde de─či┼čime a├ž─▒k bu zihniyet, bu gibi ortamlarda, bireylerde hakim zihniyet haline gelebilir ve ba┼čta dinle ilgili anlay─▒┼člar─▒ olmak ├╝zere hayat─▒n b├╝t├╝n alanlar─▒na yans─▒yabilir. Di─čer taraftan, bu e─čilim, k├Âkl├╝ de─či┼čimlere sebep olan evrensel dinlerin rasyonalle┼čme ve di─čer medeniyetlerle y├╝zle┼čmesi  s├╝recinde  me┼čruiyyet kazanabilir. Hadar├« toplumlar, ideal anlamda, te┼čkilatl─▒ bir siyasi otorite ve devlet gelene─čine,  yasama ve  y├╝r├╝tme organlar─▒na, kurum ve kurallara sahiptirler.  Farkl─▒ dinler ve farkl─▒ etnik gruplar birarada ya┼čarlar. Bireysel ba┼čar─▒lar, takdir edilir, ferd├« kabiliyetlerin geli┼čtirilmesine ve e─čitilmesine imkan  tan─▒n─▒r. Do─čru ve iyi, kabilenin de─čil toplumun ve bireyin genel ├ž─▒karlar─▒na ve hakkaniyet ├Âl├ž├╝lerine g├Âre belirlenir. Sorumluluk, su├ž ve ceza bireyseldir. Kitab├« k├╝lt├╝r ve sistematik d├╝┼č├╝nce geli┼čtigi  i├žin, olaylar ve hadiseler derinlemesine analiz edilir.  Bu y├╝zden farkl─▒ fikirlere, ele┼čtirilere tahamm├╝l vard─▒r ve istisnai durumlar  hari├ž, kendi fikirlerini ba┼čkalar─▒na ┼čiddet ve bask─▒ yoluyla benimsetmek yoktur. ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde ak─▒lc─▒-hadar├« zihniyetin, tezah├╝rleri farkl─▒ olmakla beraber, tipik temsilcileri aras─▒nda M├╝rcie, Rey Taraftarlar─▒ (Hanefiler), Mu'tezile, Maturidiler, Me┼č┼ča├« filozoflar ve Me┼č┼čailikten etkilendigi ├Âl├ž├╝de E┼č'arilik say─▒labilir. ├ľzellikle Mu'tezile, Maturidiler ve M├╝rcie gibi doktriner topluluklar ve Me┼č┼ča├« filozoflar, dinin rasyonelle┼čmesi s├╝recinde ve ahlaki, siyasi, felsefi ve itikadi konularda kutsal metinlerin sistematik bir bi├žimde yorumlanmas─▒na b├╝y├╝k katk─▒da bulunmu┼člard─▒r. Ak─▒lc─▒ zihniyet,  genelde Arap olmayan entellekt├╝el ├ževrelerce sistemle┼čtirildi. Akla ve ak─▒l y├╝r├╝tmelere b├╝y├╝k ├Ânem veren bu zihniyet mensuplar─▒, yabanc─▒ din ve k├╝lt├╝rlere kar┼č─▒ ─░slam'─▒n savunmas─▒n─▒ yapt─▒ ve bu konuda y├╝zlerce eser yazd─▒lar. ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde, ├Âzg├╝n ve ak─▒lc─▒ bir Teoloji/Kelam geli┼čtirdiler.    Zamanla,  ak─▒l, te'vil, delil, burhan, nazar, rey, tefekk├╝r, teemm├╝l, tedebb├╝r, istinbat, k─▒yas ve yakini bilgi kavramlar─▒ ak─▒lc─▒-hadar├« din├« zihniyetin bilgi kuram─▒nda hakim g├Âstergeleri oldu. Bu s├Âylemin M├╝rcie, Rey Taraftarlar─▒ ve Maturidiler ├╝zerindeki tezah├╝r├╝, "Din, birlik-b├╝t├╝nl├╝kt├╝r, ak─▒l y├╝r├╝tme, rey ve istidlaldir." ┼čeklinde; Mutezile ve  Me┼č┼ča├« filozoflarda, "Din, ak─▒l, rey ve burhanla anla┼č─▒l─▒r." ┼čeklinde oldu. Sonu├ž olarak, ak─▒lc─▒-hadar├« zihniyetin; ├žo─čulcu din anlay─▒┼č─▒, sistematik d├╝┼č├╝nce ve ak─▒lc─▒l─▒k (Rey Taraftarl─▒─č─▒), bireysel sorumluluk, bireysel dindarl─▒k, akla  dayal─▒ din ve d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝;  m├╝sl├╝manlar─▒n e┼čitli─či; tevil; sorgulama ve ele┼čtirme, farkl─▒ g├Âr├╝┼člere ve anlay─▒┼člara tahamm├╝l  gibi temel ├Âzellikleri bulunmaktad─▒r. 

 

3. Gelenek├ži-Muh├ófazakar Zihniyet

─░nsanlar, al─▒┼č─▒k olduklar─▒ hayat─▒n devam etmesini ve de─či┼čmemesini isterler. D├╝zen ve istikrardan yana olan insan tabiat─▒ istikrars─▒zl─▒─ča ve kaosa kar┼č─▒d─▒r. Bu sebeple, ├žo─ču kere, zorunlu ve hakl─▒ da olsa yap─▒lan baz─▒ de─či┼čikliklere kar┼č─▒ ├ž─▒kar ve geleneklerinde ─▒srar eder. Bu durum onu, muhafazakar ve gelenek├ži olmaya zorlar. Psikolojik ara┼čt─▒rmalar, bu ger├že─či ┼ču ┼čekilde tespit etmektedir: "─░nsan tabiat─▒n─▒n en ├Ânemli ├Âzelliklerinden birisi,  uzun s├╝re ├Ânce ya┼čanm─▒┼č olan "alt─▒n ├ža─ča" geri d├Ânme veya onu yeniden ya┼čama arzusudur. Bu bireysel zihnin bir vasf─▒d─▒r, ├Âyleki daima hayat─▒n─▒n ilk y─▒llar─▒n─▒, b├╝t├╝n hayat─▒n─▒n en g├╝zel y─▒llar─▒ olarak an─▒msar. Bu be┼čeri hususiyet, ge├žmi┼č tarihin kazan─▒mlar─▒n─▒ tekrar elde etmeyi arzular."[122]  Bu duygu, zaman zaman, insanl─▒k tarihinde k├Âkl├╝ ve ani sosyal, siyasi ve dini  de─či┼čimlerin ya┼čand─▒─č─▒ d├Ânemlerde, toplumsal muhafazakarl─▒─ča ve gelenek├žili─če d├Ân├╝┼čebilir. ├ľzellikle gelenek bir peygamber ve ona yak─▒n nesillerinin dini tecr├╝beleriyle olu┼čmu┼čsa ve dini geleneklerden b├╝y├╝k sapmalar s├Âzkonusuysa, o zaman bu tav─▒r, daha kat─▒ bir ┼čekilde ge├žmi┼čin b├╝t├╝n├╝yle kutsalla┼čt─▒r─▒lmas─▒na, siyas├«, hukuki, sosyal, ahlak├« ve din├« alanlarda tekrar bu d├Âneme d├Ân├╝┼č taleplerinin y├╝kselmesine sebep olabilir. ─░slam d├╝┼č├╝ncesinde gelenek├ži-muhafazakar dini zihniyetin en tipik temsilcileri, Hadis Taraftarlar─▒ ve Selefilikle onlar─▒n alt gruplar─▒ olan ┼×afiilik, Malikilik, Hanbelilik ve Zahirilik olmu┼čtur. Hadis Taraftarlar─▒, m├╝sl├╝manlar─▒ i├žinde bulunduklar─▒ par├žalanm─▒┼čl─▒ktan kurtarmak, toplum hayat─▒n─▒, idealle┼čtirilen Hz. Peygamber d├Ânemine g├Âre ┼čekillendirip, birlik ve b├╝t├╝nl├╝k i├žerisinde ya┼čatmak i├žin Kitab'─▒n yan─▒s─▒ra, ├ž├Âz├╝m├╝n Hz. Peygamber'in hadislerleri ve sahabe ve tabi├«nin s├Âzlerinde oldu─čuna inanarak, bunlar─▒ biraraya toplay─▒p, konular─▒na g├Âre tasnif eden, genelde g├Âr├╝┼člerini hadislere dayand─▒ran, onlara ba─članmay─▒ te┼čv├«k eden ve  Kitap ve Hadis'ten ba─č─▒ms─▒z re'y kullanmaktan sak─▒nd─▒ran ve onu kullananlar─▒ ele┼čtiren bir zihniyetin ad─▒ olmu┼čtur.[123] B├Âylece s├╝nnet, as├ór, had├«s, Asr-─▒ Saadet, taklit, bidÔÇÖat, Cahiliyye, Ehl-i S├╝nnet gibi kavramlar dogmatik gelenek├ži din s├Âyleminin hakim belirtileri oldu. Bu s├Âylem, "Din, ilk m├╝sl├╝man nesillerin anlay─▒┼č ve uygulamalar─▒ndan ibarettir. "[124] ┼čeklinde sloganla┼čt─▒r─▒ld─▒. S├╝net ve as├ór merkezli bir din ve d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ bu minval ├╝zere geli┼čtirildi  Sonu├ž olarak, dogmatik gelenek├ži/asarc─▒ dini zihniyetin, Asr-─▒ Saadetin y├╝celtilmesi, selefin/ilk ├╝├ž neslin g├Âr├╝┼člerinin kutsalla┼čt─▒r─▒lmas─▒, s├╝nnet/asar merkezli din ve d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝, rey d├╝┼čmanl─▒─č─▒, kelam ve felsefe d├╝smanl─▒─č─▒, yeniliklere (Bid'at) ve yarat─▒c─▒l─▒─ča kar┼č─▒ olma, Arapc─▒l─▒k, kurtulu┼ča ermi┼člik iddias─▒, zahir├« ve literal yorum, tevile kar┼č─▒ olma, sanat ve musikiye ho┼č bakmama, kat─▒ ve mutaass─▒p bir dindarl─▒k; yabanc─▒la┼čma, dogmatizm, d─▒┼člay─▒c─▒l─▒k ve tekfir etme; farkl─▒ g├Âr├╝┼člere ve anlay─▒┼člara tahamm├╝ls├╝zl├╝k; mutlak do─čruluk iddias─▒ gibi temel ├Âzellikleri bulunmaktad─▒r

 

4. Siyasal-Karizmatik Liderci Zihniyet

─░nsanlarda, h├╝kmetme ve egemen olma duygusu vard─▒r. Baz─▒ kimseler, di─čer insanlara hakim olmak ve onlar─▒ y├Ânetmek ister. Bu hakimiyet arzusu, bazan onu, iktidar─▒ ele ge├žirmeye ve bu y├Ânde siyasi ve fikr├« ├žabalar i├žerisine girmeye sevkedebilir. Bu ama├žla  i├žinde do─čup b├╝y├╝d├╝─č├╝ siyasi ve dini k├╝lt├╝rden kendini me┼črula┼čt─▒racak deliller ve motifler bulmaya ├žal─▒┼č─▒r.  Bazan insanlar─▒n kendileri, politik-dini bir lider olarak ortaya ├ž─▒karlarken bazan da toplumun bu konudaki kabulleri ve k├╝lt├╝rleri  baz─▒ kimseleri veya soylu aileleri kendileri i├žin kurtar─▒c─▒ olarak g├Âr├╝rler. Bu tutum, imparatoru yar─▒-tanr─▒ gibi g├Âren Sasaniler[125] ve Eski Yak─▒n Do─ču toplumlar─▒nda ve mesih inanc─▒n─▒n bulundu─ču Hristiyan ve Yahudilikten ─░slam'a  ge├ženler aras─▒nda daha yo─čun g├Âr├╝lebilir. ─░ktidar kavgas─▒, kabile rekabetinin ya┼čand─▒─č─▒ toplumlar aras─▒nda da kendisini g├Âsterebilir. Toplumlar─▒n siyasi-sosyal kriz d├Ânemleri, yeni liderler ├╝retmeye ve bu duygular─▒n harekete ge├žirilmesine en uygun d├Ânemlerdir. ├ľzg├╝rl├╝kleri ellerinden al─▒nan, zul├╝m ve bask─▒ g├Âren baz─▒ insanlar, kendi fikirleriyle ve eylemleriyle politik-sosyal, din├« ve ekonomik olumsuzluklar─▒ de─či┼čtirmede ba┼čar─▒s─▒z, yetersiz, aciz ve zay─▒f kald─▒klar─▒na inanmalar─▒ halinde, ya┼čad─▒─č─▒ olumsuz toplumsal yap─▒y─▒ de─či┼čtirmek ve ger├že─či/hakikati elde etmek i├žin kendi d─▒┼č─▒nda manevi g├╝├žler aramaya veya mesih ve mehdi misyonu ├╝stlenmi┼č otorite kabul edilen karizmatik liderler ve kurtar─▒c─▒lar  ├╝reterek onlardan medet beklemeye ba┼člarlar. B├Âyle insanlar, ezilmi┼člik psikolojisi i├žerisinde sagl─▒kl─▒ d├╝┼č├╝nemezler ve baskalar─▒n─▒n liderli─čine ve ba┼čkalar─▒n─▒n onlar─▒ y├Ânetme veya y├Ânlendirmesine ihtiya├ž duyarlar. Baz─▒ insanlar,  ge├žmi┼če bak─▒p daha ├Ânce ya┼čad─▒─č─▒ ba┼čar─▒l─▒ ve verimli g├╝nleri hat─▒rlayarak onunla nas─▒l ├Âv├╝n├╝yorlarsa,  b├Âyle bir hayat─▒ ya┼čayamam─▒┼č veya ├Ânceden ya┼čam─▒┼č, fakat daha sonradan kaybederek b├╝y├╝k zul├╝m ve haks─▒zl─▒klara d├╝├žar kalm─▒┼č kimseler  ve toplumlar da, daha iyi bir gelecek beklentisi i├žerisine girerler. Buna g├╝├žleri yetmedi─či durumlarda, karizmatik ki┼či ve soylu aileleri kurtar─▒c─▒ (imam/mehdi/mesih) olarak g├Âr├╝rler. Bu en tipik bi├žimde dindar ki┼čilerde g├Âr├╝l├╝rse de, asl─▒nda sadece onlara has bir ├Âzellik de─čildir. Tarih boyunca ve g├╝n├╝m├╝zde bir ├žok toplum ve devlette ya┼čanm─▒┼č be┼čer├«, tarih├«, siyas├«, k├╝lt├╝rel, sosyolojik  ve dini bir olgudur. Toplumsal bunal─▒mlar─▒n ve siyas├« iktidar m├╝cadelelerinin ya┼čand─▒─č─▒ toplumlarda, mevcut meselelerin ├ž├Âz├╝m├╝nde manev├« deste─če ve be┼čer ├╝st├╝ ├Âzelliklere sahip oldu─čuna inan─▒lan bir kurtar─▒c─▒ beklenmesi, be┼čer├«, siyas├«, k├╝lt├╝rel, tarih├« ve din├« bir olgudur. Ancak kurtar─▒c─▒ ve karizmatik lider aray─▒┼č─▒, ├Âncelikle be┼čer├«dir. Yahudilik, Hr─▒stiyanlik, Hinduizm, ─░slamiyet ve di─čer baz─▒ din mensuplar─▒, bu be┼čer├«  ve psikolojik tutumu, dini alana ta┼č─▒yarak me┼črula┼čt─▒rma  yoluna gitmi┼člerdir. Yahudilerin kurtar─▒c─▒s─▒ olarak Mesih'i; Hristiyanlar─▒n ─░sa'y─▒; baz─▒ m├╝sl├╝manlar─▒n  Ha┼čim├«  soyundan veya Ali'nin Fat─▒ma'dan devam eden soyundan mehdi veya mehdiler beklemesi, bu fikrin en tipik tezah├╝rleridir. ─░slam tarihinde, "Dini, insan veya insanlara itaat etmek ya da imama itaat etmek. "[126]  olarak alg─▒layan "karizmatik liderci" veya "Kurtar─▒c─▒ bekleme" ┼čeklindeki politik din├« zihniyetin pek ├žok tezah├╝r├╝ne rastlamak m├╝mk├╝nd├╝r. Bunlar─▒n ba┼č─▒nda A┼č─▒r─▒ ┼×i├« hareketler, Onikimamiyye ┼×├«as─▒ (Us├╗liler-Ahb├óriler), ─░smaililik-Hasan Sabbah Fed├óileri-, B├ót─▒nilik, Karmatiler, Zeydilik, D├╝rzilik, Nusayrilik, K├ódiy├ónilik, B├óbilik-Bah├óilik, ┼×eyhilik ve  benzeri ekoller gelmektedir. Politik-Karizmatik dini zihniyetin  merkezinde Masum ─░mam , Mehdi, Mehdiye a├ž─▒lan kap─▒ (B├ób) ve Mesih fikri bulunmaktad─▒r. Bunlar─▒n kald─▒r─▒lmas─▒ durumunda, bu f─▒rkalar─▒n varl─▒k sebepleri ortadan kalkm─▒┼č olur. Di─čer taraftan asa─č─▒ yukar─▒ bunlar─▒n tamam─▒nda, ya Ha┼čimi soyundan veya Ali'nin Fat─▒ma'dan olan soyundan (Ehl-i Beyt) bir kisi ya da bu soyla alakas─▒ olmayan ki┼čiler, hayatta iken ya da ├Âl├╝m├╝nden sonra, kurtar─▒c─▒ (Mehd├«/─░m├óm/Mes├«h/Allah'─▒n h├╝l├╗l etti─či Res├╗l) olarak beklenmektedirler. Bu misyon, Ha┼čim├« soyundan olanlara ├žo─ču kere kendileri d─▒┼č─▒ndakilerce y├╝klenirken, Ha┼čim├« soyundan olmayanlara, daha ├žok kendilerince y├╝klenmi┼čtir. Mehdilikle yetinenler oldu─ču gibi m├╝ceddidlikle ba┼člay─▒p mehdilik, mesihlik ve resull├╝k, daha da ileri giderek ilahl─▒k  iddias─▒nda bulunanlar da olmu┼čtur. Asl─▒nda ┼×ia'n─▒n siyasal tarihi, 12 imam nazariyesine g├Âre yeniden in┼ča edilmi┼č tamamen politik bir tarihtir ve ─░slam'─▒n siyasalla┼čt─▒r─▒lma projesidir. ─░mamlar─▒ sevmek veya sevmemek dahi dinile┼čtirilmi┼čtir. ─░slam toplumunun kaderi belli bir soyun ya da belli bir d├Ânemden sonra  ortada olmayan gizlendi─čine inan─▒lan g├Âzlenen bir ki┼činin tekeline terkedilmek istenmi┼čtir. Bu y├╝zden yazd─▒klar─▒ eserlerin tamam─▒nda bu nazariye ile ilgilenilmi┼čtir. ┼×├«a'n─▒n yazd─▒─č─▒ tefsirlerin tamam─▒na yak─▒n─▒, politik-masum imam anlay─▒┼č─▒ ├žer├ževesinde ve bu anlay─▒┼č─▒n isbatlanmas─▒ i├žin yaz─▒lm─▒┼čt─▒r. Bu s├Âylem, "Din,  imam─▒ tan─▒makt─▒r, ya da Din, ki┼či veya ki┼čilere itaattir."[127] ┼čeklinde sloganla┼čt─▒r─▒ld─▒. B├Âylece karizmatik lider merkezli bir din ve d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝ ┼čekillendirildi. Sonu├ž olarak, politik-karizmatik liderci dini zihniyetin, Siyasal iktidar─▒n ilahili─či ve naslar taraf─▒ndan belirlenmi┼čli─či, Velayete iman, zaman─▒n imam─▒na beyat; ─░mama/─░mamlara mutlak itaat; ─░mamlar─▒n g├╝nahs─▒zl─▒─č─▒; Mehdi/Kurtar─▒c─▒ beklemek; Ali ve soyuna kutsall─▒k atfetmek, ─░slam─▒n siyasalla┼čt─▒r─▒lmas─▒, Kur'an'─▒n bat─▒n├« yorumunu savunmak gibi temel ├Âzellikleri bulunmaktad─▒r.─░slam d├╝┼č├╝ncesinde ortaya ├ž─▒kan din anlay─▒┼člar─▒nda tezah├╝r eden zihniyetlerden birisi de "Ke┼čif├ži-─░nzivac─▒"[128] zihniyettir. Ancak bu  zihniyet daha ├žok sufi olu┼čumlarda ortaya ├ž─▒kt─▒─č─▒ndan burada onun ├╝zerinde durmayaca─č─▒z. E─čer bu olu┼čumlar tasavvuf├« d├╝┼č├╝nce ekolleri olmaktan ├ž─▒k─▒p itikad├« ve siyas├« bir yap─▒ya d├Ân├╝┼č├╝rse ve tamamen farkl─▒ bir din anlay─▒┼č─▒ ortaya koymaya ├žal─▒┼č─▒rsa, o zaman Mezhepler TarihiÔÇÖnin ilgi alan─▒na girer.

 

4. ─░slam Mezhepleri Tarihi Yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda Kar┼č─▒la┼č─▒lan Problemlere ├ç├Âz├╝m ├ľnerileri

a) Kaynak Kriti─či ve Ele┼čtirel Yakla┼č─▒m

Kaynak kriti─či ve ele┼čtirel yakla┼č─▒mdan maksat, ├Ânceden belirlenmi┼č bir duru┼ču olan felsef├« ele┼čtiriden farkl─▒ olup Tarih biliminde kullan─▒lan tarih├« tenkid metodudur. Tarih tenkidi, Halk─▒n'─▒n da ortaya koydu─ču gibi, do─čruyu yanl─▒┼čtan ay─▒rmaya tahsis edilmi┼č bir metod olup  her┼čeyden evvel ┼čahitlikleri ara┼čt─▒rmak; sonra onlar─▒ kontrol etmek; nihayet onlar─▒ anlamak olarak ├╝├ž i┼čleme indirgenebilir.[129] Mezhepler Tarih├žilerinin ├ž├Âzmesi gereken en ├Ânemli sorunlardan birisini, bilgi kaynaklar─▒n─▒n sahihli─či ve bu eserlerin mezhepler hakk─▒nda verdi─či bilgilerin g├╝venilirli─či sorunu te┼čkil etmektedir. ├ç├╝nk├╝ Mezheplerin do─ču┼č ve te┼čekk├╝l├╝ i├žin son derece ├Ânemli olan hicri ├╝├ž├╝nc├╝ asra kadarki d├Ânemle ilgili birinci el kaynaklar, ├žok az─▒ hari├ž,  maalesef zaman─▒m─▒za ula┼čmam─▒┼čt─▒r. ├ť├ž├╝nc├╝ asra ait bize ula┼čan bir ka├ž eser ise, mezhep taassubu ile yaz─▒lm─▒┼č ve son derece s─▒n─▒rl─▒ bilgiler i├žermektedir. Hicri ├╝├ž├╝nc├╝ asr─▒n sonlar─▒ d├Ârd├╝nc├╝ asr─▒n ba┼člar─▒ndan itibaren yaz─▒lan kaynaklara gelince, bunlar─▒n tamam─▒ bize ula┼čmam─▒┼č oldu─ču gibi, mezhepleri ele al─▒┼č bi├žimleri ve verdi─či bilgiler daha ├žok doktrinler ├╝zerinde ve mezheplerin ┼čematik taksimat─▒ ├╝zerinde durmaktad─▒rlar. Her bir mezheple ilgili farkl─▒ alg─▒lama bi├žimleri in┼ča edilmi┼čtir. Her m├╝ellif, klasik malzemeden 73 f─▒rka plan─▒na g├Âre yeni in┼čalar yapm─▒┼č, veya ge├žmi┼či aynen tekrarlam─▒┼čt─▒r. Yap─▒lan bu in┼čalar kullan─▒lan malzeme genellikle hicri d├Ârd├╝nc├╝ asra kadar ├╝retilen malzemedir, nadiren de daha sonraki be┼činci ve alt─▒nc─▒ asra aittir. Bu in┼čalar tamamen teorik ve teolojiktir. Zaman ve mekan ba─člant─▒lar─▒ ve f─▒rkalar─▒n tarihsel devaml─▒l─▒─č─▒ s├Âz konusu de─čildir. Hatta  klasik mezhepler tarihi 73 ile f─▒rkalar─▒ s─▒n─▒rland─▒rd─▒─č─▒ i├žin, yedinci as─▒rda tamamlanm─▒┼č olan say─▒ya yeni bir ┼čey ilave etmemi┼člerdir. Bu bak─▒mdan yedinci as─▒rdan g├╝n├╝m├╝ze kadarki d├Ânemde ya┼čayan veya yeni ortaya ├ž─▒kan mezhep ve f─▒rkalar─▒n tarihi hen├╝z yaz─▒lmam─▒┼čt─▒r. Eserler f─▒rkalar─▒n tarihinden ├žok onlar─▒n doktrinlerinin tarihiyle ilgilenmektedir. Sahte ┼čahsiyetler, sahte ve uydurma mezheplerin ├╝retimi ve bir ┼čahsiyetin birden fazla kimlikle takdimi s├Âz konusudur. ├ľrne─čin kendiden sonraki bir ├žok kayna─ča kaynakl─▒k eden Ka'bi'nin Makalat'─▒, Mutezile k─▒sm─▒ hari├ž, ne┼čredilmemi┼čtir. Ne┼čredilen Mutezile k─▒sm─▒ di─čer kaynaklardaki Mutezile k─▒s─▒mlar─▒yla kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒ld─▒─č─▒nda, bu eserde Mutezile alimleri ve g├Âr├╝┼čleri nesil nesile verilirken sonraki kaynaklarda her bir Mutezil├« alime ait bir f─▒rkaya d├Ân├╝┼čm├╝┼čt├╝r. Bunun sonucunda 73 ┼čemas─▒n─▒ tamamlayabilmek i├žin tarihsel-toplumsal tekab├╝l├╝  olmayan pek ├žok f─▒rka ├╝retilmi┼čtir. ─░lgili eserin yazmas─▒ndaki M├╝rcie k─▒sm─▒ndan anla┼č─▒ld─▒─č─▒na g├Âre, sonraki kaynaklar Mutezile i├žin yapt─▒─č─▒n─▒ M├╝rcie i├žin de yapm─▒┼člard─▒r. ├çok iyi bildi─či  Mutezile i├žin Ba─čdad ve Basra Mutezilesi ayr─▒m─▒ ├╝zerinde durup her isme bir mezhep ├╝retme  te┼čebb├╝s├╝nde bulunmayan E┼čÔÇÖar├«ÔÇÖnin de,  M├╝rcie i├žin ayn─▒ tavr─▒ g├Âstermemesi  ilgin├žtir. E┼čÔÇÖar├«ÔÇÖnin M├╝rcie ile ilgili verdi─či bilgiler Kabi'yle uyum i├žerisinde olmakla birlikte, E┼č'ariÔÇÖde baz─▒ g├Âr├╝┼čler ┼čah─▒s adlar─▒na nisbetle, ├Ârne─čin "Eb├╗ Han├«fe ve Ashabuhu" veya " men ittebahu" ┼čeklinde f─▒rkala┼čt─▒r─▒lm─▒┼čt─▒r. Daha sonraki kaynaklar ise do─črudan isme nispetle Yunusiyye, Bi┼čriyye, Gaylaniyye ve di─čer adla say─▒lar─▒ 70'i ge├žen M├╝rci├« f─▒rka ├╝retmi┼člerdir. Bu kaynaklar daha ├žok doktrinler ve ┼čah─▒slar merkezli bilgi vermekte olup bu bilgiler ├Âzg├╝n ┼čeklinden de─či┼čtirilerek farkl─▒ mezheplerin fikri olarak g├Âsterilmekte ve ┼čah─▒slar─▒n bu eserlerden birden fazla portesi ├žizilmektedir. Eb├╗ Han├«fe'nin bu gelenekteki sunumu kronolojik olarak takip edildi─činde bunun ne kadar ustal─▒kla yap─▒ld─▒─č─▒ a├ž─▒kca g├Âr├╝l├╝r.[130] Bu sebeple Mezhepler tarih├žileri, mevcut kaynaklar─▒, tarih bilimi taraf─▒ndan geli┼čtirilen  i├ž ve d─▒┼č tenkidleri de g├Âz ├Ân├╝nde bulundurarak, metnin o d├Âneme aidiyeti ve verdi─či bilginin do─črulu─čuna emin olduktan sonra kullanmaya ├Âzen g├Âstermelidir. Mezhepler tarihinde bir eserin  tenkidi yap─▒l─▒rken ┼ču noktalar ├╝zerinde durulmal─▒d─▒r. Ara┼čt─▒rmada kullan─▒lan  kaynaklar, inceledi─či olay, fikir, f─▒rka ve ┼čah─▒slara bizzat ┼čahit olan birinci el kaynak m─▒d─▒r? Ger├žekten eser, m├╝ellifine mi aittir? E─čer aitse, eser  daha sonraki  yazarlar veya m├╝stensihler taraf─▒ndan sans├╝re u─čram─▒┼č m─▒d─▒r? Konuyla ilgili verilen bilgiler, olaya tan─▒k olan Tarih veya benzeri kaynaklarca do─črulanmaktad─▒ m─▒d─▒r? Eser hangi noktalarda g├╝venilirdir, hangi noktalarda g├╝venilir de─čildir? Bunlar─▒ tespit ettikten sonra,  her hangi bir f─▒rkay─▒, fikri ya da ┼čahs─▒ inceleyen birisi eserlerin verdi─či bilgileri,  ┼ču a├ž─▒lardan ele┼čtiriye ve de─čerlendirmeye tabi tutabilir[131]: Bu f─▒rka, ┼čah─▒s ve fikirle ilgili bilgi, ilk defa hangi kaynakta nas─▒l ge├žmektedir? Bu bilgi tarihsel verilere uygun mudur? Daha sonraki kaynaklaklar─▒n verdi─či bilgi  ilk kaynak veya kaynaklar─▒n yeni bir versiyonu mu? Yoksa  verilenlere ilave edilen ger├žekler ve sapt─▒rmalar var m─▒d─▒r ? ┼×ahs├« ara┼čt─▒rmalar─▒ di─čer ilavelerin do─črulu─čunu onayl─▒yor mu? Mezhep/f─▒rka/┼čah─▒sla ilgili, daha ├Ânceki kaynaklarca bilinmeyen y├Ânler nelerdir? ─░slam Mezhepleri Tarihi kaynaklar─▒nda f─▒rkalar ve mensuplar─▒, m├╝ellifin 73 f─▒rka rivayetinin tesiri alt─▒nda kendi kafas─▒nda olu┼čturdu─ču ┼čemaya g├Âre, benzer g├Âr├╝┼čleri ya da tarihsel ve toplumsal a├ž─▒dan birbiriyle alakas─▒n─▒ incelemeksizin ve tarih ve mekanla irtibatland─▒r─▒lmaks─▒z─▒n verilmektedir. Bu tasnif sistemi ve ili┼čkilendirme, f─▒rkalar─▒n doktriner tarihiyle de─čil  sosyal tarihiyle zaman ve mekanla irtibatland─▒r─▒larak ele┼čtiriye tabi tutmak durumundad─▒r. Bunlar─▒n  ele┼čtirisi, eserleri iki farkl─▒ bi├žimde okuyarak yap─▒labilir. ├ľnce ilgili f─▒rkan─▒n, tarihi kronolojik s─▒rayla b├╝t├╝n f─▒rka kitaplar─▒nda nas─▒l kurguland─▒─č─▒ takip edilir. ─░kincisi bu f─▒rka ┼×i├«, Mutezili, Haric├«, M├╝rci├«, E┼čÔÇÖar├«, Hadis Taraftarlar─▒ÔÇÖn─▒n eserleri kendi i├žerisinde ayr─▒ ayr─▒ takip edilir. B├Âylece hangi f─▒rkan─▒n hangi d├Ânemde ve hangi ├ževrelerce uyduruldu─ču veya ├╝retildi─či tespit edebilir.

 

b) Tasviri/Betimleyicilik (Deskriptif) ─░lkesi

Sosyal bilimlerde, hadiseleri incelemek, soru┼čturmak, bunlar─▒n tam bir foto─čraf─▒n─▒ ├žekmek son derece ├Ânemlidir. Her bilim dal─▒n─▒n kendine has y├Ântemleri olmakla beraber betimleme veya m├╝┼čahede b├╝t├╝n bilimlerde kullan─▒lan bir yoldur. Mezhepler Tarihi'nde, olaylar, fikirler, kavramlar, ┼čah─▒slar, f─▒rkalar ve onlar─▒n geli┼čim s├╝re├žlerini inceleyip  ne ise o ┼čekilde ortaya koymak esast─▒r.  Di─čer sosyal bilimlerde oldu─ču gibi, mezhepler tarihinde de, bunun yolu  dolayl─▒ veya do─črudan m├╝┼čahededir. Klasik mezheplerin tarihi ile ilgili m├╝┼čahedelerimiz, birinci el dahi olsa,  baz─▒ d├Âk├╝manlar─▒n tan─▒kl─č─▒ do─črultusunda dolayl─▒ bir m├╝┼čahededir. Ancak g├╝n├╝m├╝zde ya┼čayan bir mezhep veya dini ak─▒mla ilgili yapaca─č─▒m─▒z incelemelerde, dolayl─▒ ve dolays─▒z m├╝┼čahedeye, saha ara┼čt─▒rmalar─▒na  veya nicel nitelikli  ara┼čt─▒rma tekniklerine ba┼čvurabiliriz. Bir mezhepler tarih├žisi, incelemekte oldu─ču bir olay─▒ veya f─▒rkay─▒  ne olmas─▒ gerekti─či ┼čekliyle de─čil ne ise o ┼čekilde yarg─▒lar─▒n─▒ katmaks─▒z─▒n resmetmekle g├Ârevlidir. Bunu arkeoloji yapmaya benzetebiliriz. ├ç├╝nk├╝ bu tarihin derinliklerinde kaybolmu┼č bir ┼čeyin kare kare par├žalar─▒n─▒ bir araya getirip yeri nereyse oraya koyarak onun tam resmini ortaya koymak gibi bir ┼čeydir. M├╝┼čahede ┼ču ┼čekilde cereyan eder. ├ľrnek olaylar, se├žildikten sonra onlar─▒n sebepleri ara┼čt─▒r─▒l─▒r.  Bu olaylar analiz edilirek ge├ži├ži faraziyeler olu┼čturulur. Bu faraziyeler  muhtelif hadiselerde ve cemiyetlerde yap─▒lan tecr├╝belerle kar┼č─▒la┼čt─▒r─▒l─▒r  ve baz─▒ ilmi neticelere ula┼č─▒l─▒r. Ula┼č─▒lan neticelere g├Âre hadiseler tasnif edililerek incelenmekte olan hadise resmedilir. En sonunda hadisenin m├╝┼čahedesi tan─▒mlanm─▒┼č olur. Yani m├╝┼čahedede ├Ârnek hadiseler se├žmek, en basit unsurlar─▒n─▒ tespit etmek, onlar─▒n sebeplerini ara┼čt─▒rmak, ula┼č─▒lan neticeleri kar┼č─▒la┼čt─▒rd─▒ktan  ve ay─▒r─▒c─▒ ├Âzelliklerini tesbit ettikten sonra tasvir ve tan─▒mlamak demektir. Bu hadiseyi de─či┼čtirmek veya yeniden in┼ča de─čildir, belgelerin ┼čahitli─činden hareketle yap─▒lan dolayl─▒ m├╝┼čahedeyle bilinmeyen y├Ânlerini ortaya ├ž─▒karmak demektir. Ara┼čt─▒rmac─▒ bunu yaparken f─▒rkan─▒n veya bir hadisenin kendi d─▒┼č─▒ndaki ger├žekle─čini kabul etmeli ve kendi yarg─▒lar─▒n─▒ paranteze almal─▒d─▒r. Amac─▒ ilk hadiseye, ilk fikre, ilk metne, ilk tezah├╝re inerek onu asli unsurlar─▒yla ona daha sonra  kat─▒lan arizi unsurlar─▒n─▒ resmetmek olmal─▒d─▒r. G├╝n├╝m├╝z mezhepler tarih├žisi,  olaylar─▒ ve f─▒rkalar─▒ tasvir ederken, kendi d├Ânemlerinin kavramlar─▒yla ge├žmi┼či, ge├žmi┼čin kavramlar─▒yla kendi d├Ânemlerini tasvir etme ┼čeklindeki klasik mezhepler tarih├žilerinin d├╝┼čt├╝─č├╝ hatala d├╝┼čmemeye  ├Âzen g├Âstermelidir.  

 

c) Fikir-Hadise ─░rtibat─▒ Prensibi

─░slam d├╝┼č├╝ncesine ortaya ├ž─▒kan her mezhep veya politik-dini hareket,  tarihi, siyasi, ictimai ve ekonomik hadiseleri veya g├╝ncel olaylar─▒ kendi zihniyetini me┼črula┼čt─▒racak ┼čekilde yorumlamaktad─▒rlar.  ├ľzellikle klasik mezhepler kendi tarihlerini Hz.Peygambere'e kadar gerilere g├Ât├╝rerek adeta tarihi yeniden in┼ča etmektedirler. Bu y├╝zden klasik mezheplerin ilk defa ne zaman ve hangi hadiselerin sonucunda kurumsalla┼čt─▒─č─▒ veya tarih y├╝z├╝ne ├ž─▒kt─▒─č─▒ hala sonu├žland─▒r─▒lmam─▒┼č bir tart─▒┼čmad─▒r. ├ç├╝nk├╝ mezheplerin kendi tarihleriyle ilgili verdikleri bilgilerde zaman ve mekan kaymalar─▒ (anachronism) s├Âz konusudur. ├ľrne─čin ┼×ia, ┼×ii kaynalara g├Âre, Hz. Peygamber zaman─▒nda ortaya ├ž─▒km─▒┼č bir f─▒rkad─▒r. M├╝rcie, kaynaklara g├Âre, Hz. Osman d├Âneminde veya Hz. Ali d├Âneminde; Mutezile Hasan Basr├« d├Âneminde ortaya ├ž─▒km─▒┼č hareketlerdir. Bu olaylar─▒ ÔÇťFikir-Hadise irtibat─▒ÔÇŁ ├žer├ževesinde analiz etti─čimizde durumun hi├ž te b├Âyle olmad─▒─č─▒ kolayca anla┼č─▒lmaktad─▒r. Bu bak─▒mdan bu prensip mezhepler tarihi ara┼čt─▒rmalar─▒nda g├Âz ├Ân├╝nde bulundurulmas─▒ gereken ├Ânemli hususlardan birisidir. Fikir-hadise irtibat─▒, bir fikrin veya inanc─▒n varl─▒─č─▒n─▒n ve   sosyal, siyas├«, ekonomik ve din├« hadiselerde bu fikrin tezah├╝rlerinin ÔÇť zaman-mekan ba─člam─▒ÔÇŁ g├Âz├Ân├╝nde bulundurularak tespit edilmesi demektir. Mezhepler Tarihinde ise, her hangi bir mezhebin tarih sahnesine ├ž─▒kmas─▒nda etkili olarak g├Âsterilen hadiselerle o mezhebi di─čer mezheplerden farkl─▒ k─▒lan ilk fikirlerini ve onun etkilerini ara┼čt─▒r─▒larak bu ikisi aras─▒nda bir ili┼čikinin var olup olmad─▒─č─▒n─▒, ya da fikrin  o hadisenin sebebi olup olmad─▒─č─▒n─▒ ortaya koymak demektir. Asl─▒nda bu tek y├Ânl├╝ i┼čleyen bir y├Ântem de─čildir. Fikirden-hadiseye veya hadiseden fikre i┼čleyen bir m├╝┼čahededir. E─čer ortada bir fikir varsa, bunun tezah├╝rleri de olmal─▒d─▒r veya bir tezah├╝r varsa bunun etkisinde ortaya ├ž─▒kacak yeni fikirler de olacakt─▒r. Mezhepler tarih├žisi, ara┼čt─▒rd─▒─č─▒ mezheple ilgili fikirleri, olaylar─▒ ve davran─▒┼člar─▒ ortaya koyarken fikir ve hadise irtibat─▒n─▒ kurmaya ve  bu ili┼čkileri  zaman ve mekan ba─člam─▒n─▒ da katarak derinlemesine analiz etmeye dikkat etmelidir.  Bu y├Ântem ba┼čar─▒yla uyguland─▒─č─▒ takdirde  mezheplerin ideolojik tarih kurgular─▒─▒ ├ž├Âz├╝lebilecektir. Fikir-hadisi irtibat─▒ prensibi, ├Âzellikle ┼×├«a'n─▒n do─ču┼čuyla ilgili g├╝ndeme gelen ilk ┼×ii hadiselerin analizinde Watt, F─▒─člal─▒ ve Onat taraf─▒ndan kullan─▒lm─▒┼č ve son derece ├Ânemli sonu├žlar elde edilmi┼čtir.  

 

c) Fikirler ├ťzerinde Derinle┼čme veya Fikirlerin Tarihlendirilmesi

Klasik ─░slam mezhepleri yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda, mezheplerin fikirleri ve doktrinleri ilgi ve odak merkezi yap─▒lm─▒┼čt─▒r. Hatta Eb├╗ MutiÔÇÖ Mekh├╗l en-Nesef├«, ─░bn Hu┼čey┼č ve benzeri ki┼čiler, mezhepleri inan├žlar─▒na g├Âre isimlendirmekte, ┼čah─▒slar─▒ ve tarihsel ger├žekli─či olan f─▒rkalar─▒ bazen g├Ârmezlikten gelmektedirler. Sonu├žta her bir eser veya gelenek bir f─▒rkayla ilgili birbirine z─▒t fikirler nispet etmektedir. Sosyal, siyasi, ictimai ve dini ba─člam─▒ndan kopar─▒larak kuru teolojik d├╝zlemde ele al─▒nmaktad─▒r. Bu bak─▒mdan ÔÇťFikirler ├╝zerinde derinle┼čme" veya "fikirlerin ba─člam─▒ ├╝zerinde derinle┼čmeÔÇŁ  yoluyla bu sorunlar─▒ ├žezmeye ├žal─▒┼čmal─▒y─▒z. Bunun yolu, ├Ânce  bir fikrin ilk s├Âylendi─či ┼čekliyle tespit edilmesi, sonra da geli┼čim s├╝reci ve teoriye d├Ân├╝┼č├╝m├╝n├╝n incelenmesidir. Ancak bunu yaparken Mezhepler Tarihi kitaplar─▒yla asla yetinmeyip, fikrin ait oldu─ču d├Ânemle ilgili  tarih, edebiyat,  co─črafya, ┼čehir tarihleri ve di─čer b├╝t├╝n eserlerden hareketle o g├╝nk├╝ toplumun hissiyat─▒n─▒ ve ruhiyat─▒n─▒ okumakla  m├╝mk├╝nd├╝r. Ancak bundan sonra fikirlerin, olaylar─▒n ve f─▒rkalar─▒n dini, siyasi, ictimai, ekonomik ba─člamlar─▒ ve zihniyetleri tespit edilebilir. Bu konuda bilgi ile toplumsal yap─▒ aras─▒nda ili┼čkileri ele alan Bilgi SosyolojisiÔÇÖnin, ifadelerin ba─člam─▒ ├╝zerinde duran Anlama ve ─░nsan Bilimleri'nin y├Ântemlerinden istifade edilebilir. Fikirler ├╝zerinde derinle┼čmek, anlama tekniklerinde ifadelerin ba─člam─▒ ad─▒yla tart─▒┼č─▒lmaktad─▒r. Fikirler ├╝zerinde,  zamansal boyut, mekansal boyut, toplumsal olgu boyutu ve  ┼čah─▒s boyutu a├ž─▒s─▒ndan  durulabilir. Burada ├ž├Âz├╝mlenecek soru ┼čudur: Bir fikir, hadise veya f─▒rka, hangi tarihte kim taraf─▒ndan, nerede ve ilk defa kim taraf─▒ndan ne i├žin ve ne ┼čekilde s├Âylenmi┼čtir. Bu yolla tohum fikirleri veya bir fikrin en basit unsurlar─▒n─▒ tespit ettikten sonra fikrin geli┼čim s├╝re├žlerini g├╝n├╝m├╝ze kadar getirmeye s─▒ra gelir. Benim ├Âzellikle ─▒srarla vurgulamak istedi─čim, fikirler ├╝zerinde derinle┼čmekten maksat fikirlerin tarihlendirilmesi ve menkulde makul├╝n aranmas─▒d─▒r. Bu son derece ├Ânemlidir. ├ç├╝nk├╝ klasik mezhepler tarihi eserleri, genellikle fikirlerin sahibini, ba─člam─▒n─▒, d├Ânemini  belirtmeksizin nakletmekte, daha da tehlikelisi fikirleri "Mutezile dedi ki", ÔÇť M├╝rcie dedi kiÔÇŁ, ÔÇť Ehl-i S├╝nnet dedi kiÔÇŁ veya "┼×├«a dedi ki" ┼čeklinde anonim olarak vermektedirler. Mezhepler tarih├žisi i├žin ├Ânemli olan Mutezile'den veya ┼×├«a'dan kimin bu fikri s├Âyledi─čidir. G├╝n├╝m├╝z mezhepler tarih├žileri, tarih bilinciyle hareket ederek fikirleri tarihsel, toplumsal, psikolojik ve dini ba─člam─▒yla analiz etmeye ├Âzen g├Âstermelidir. B├Âylece klasik kaynaklar─▒n d├╝┼čt├╝─č├╝ genelleme ve indirgeme yanl─▒┼čl─▒klar─▒na d├╝┼čmekten kurtulacakt─▒r. 

 

d) ┼×ah─▒slar ├ťzerinde Derinle┼čme

Klasik d├Âneme ait  farkl─▒ yaz─▒m gelenekleri veya ayn─▒ yaz─▒m gelene─či i├žerisinde yer alan eserler, her hangi bir ┼čahsiyeti farkl─▒ ┼čekillerde tasvir etmekte, ba┼čka mezheplerin liderleri veya kurucular─▒n─▒ haks─▒z ele┼čtirilere tabi tutmakta, kendi ├Ânderlerini g├Âklere ├ž─▒karmaktad─▒r. Di─čer taraftan, mezhepler tarihinde ├Âne ├ž─▒kan ┼čahsiyetler, her bir kaynakta farkl─▒ mezheplerle ili┼čkilendirilmekte veya bir kategoriye konulamamaktad─▒r. Benim ifademle,  kendine ait olmayan fikirleri  ┼čahsa nispet ederek bir mezhebin mensubu k─▒lmaya veya ┼čahs─▒n ger├žek  fikirlerini gizleyerek her hangi bir mezhebin mensubu olmaktan kurtarmaya ├žal─▒┼čmaktad─▒rlar. Sonu├žta mezheplerin  te┼čekk├╝l├╝nde ├Ânemli rol oynam─▒┼č kimseler silikle┼čtirilmekte veya M├ótur├«d├« gibi, hi├ž yer verilmemekte, daha az katk─▒s─▒ olan silik ┼čahsiyetler ├Âne ├ž─▒kar─▒larak onun ├╝zerinden f─▒rka ve f─▒rkalar yarg─▒lanmaktad─▒r. Sonu├žta bir ┼čahs─▒n menkabev├« ve tarihsel olmak ├╝zere farkl─▒ portreleri ortaya ├ž─▒kmaktad─▒r. Bu konuda   ├Ânemli bir ├žal─▒┼čma yapan Fuad K├Âpr├╝l├╝, bu durumu ┼č├Âyle vurgulamaktad─▒r: "Eski Do─ču Tarihcileri, ekseriyetle tarih ile menkabeyi birbirinden ay─▒ramad─▒klar─▒ i├žin, halk muhayyelesinde te┼čekk├╝l eden hayali ┼čekilleri aynen kitaplar─▒na ge├žirmekten ba┼čka bir ┼čey yapmad─▒lar. "[132] ─░slam d├╝┼č├╝ncesinin Siyer,  Mezhepler Tarihi, Tabakat ve Ric├ól Kitaplar─▒  ve ├Âzellikle Tasavvuf├« ┼čahsiyetlerele ilgili yaz─▒lm─▒┼č Vilayetname ve Menak─▒pÔÇÖta ├Ânemli ki┼čilerin hayatlar─▒n─▒n menkabevi ve tarihi ger├žekli─či birbirine kar─▒┼čm─▒┼čt─▒r. Bu durum, Hz. Heygamberin ┼čahsiyeti i├žin de s├Âz konusudur. Mesela onun Siyer kitaplar─▒n─▒n anlat─▒┼č─▒, edebiyat, f─▒k─▒h, tasavvuf  ve di─čer alanlar─▒n anlat─▒┼č─▒ ve tasvirleri aras─▒nda b├╝y├╝k farkl─▒l─▒klar vard─▒r. Siyer kitaplar─▒ onu m├╝┼čriklerle s├╝rekli sava┼čan biri, f─▒k─▒h kitaplar─▒ s├╝rekli kanun ve kurallar koyan bir ┼čari, tasavvuf kaynaklar─▒ insan olmas─▒n─▒n ├Âtesinde yar─▒ ilahi bir insan olarak tipolojisini ├ž─▒kar─▒rlar. Ayn─▒ durum Hz. Ali, ─░mam-─▒ A'zam, Hac─▒ Bekta┼č, Ahmed Yesevi  ve benzerleri i├žin de ge├žerlidir. Bundan dolay─▒  Mezhepler Tarihi eserlerinde ve di─čer edebiyatta ┼čah─▒slar ya┼čad─▒─č─▒ d├Ânem  ve tarihsel ki┼čili─či a├ž─▒s─▒ndan ilgi ve alaka merkezi k─▒l─▒narak  ortaya konulmal─▒d─▒r. Bizim ÔÇť┼čah─▒slar ├╝zerinde derinle┼čmekÔÇŁ dedi─čimiz ┼čey budur. Mezhepler tarih├žisi, ─░slam medeniyetinin di─čer kaynaklar─▒na ba┼čvururak,  K├Âpr├╝l├╝'n├╝n Ahmed Yesevi i├žin ve F─▒─člal─▒'n─▒n Hz. Ali i├žin yapt─▒─č─▒ gibi, ara┼čt─▒rd─▒─č─▒  ┼čahs─▒n do─čumundan ba┼člayarak yeti┼čti─či k├╝lt├╝rel ve ictima├« muhuti, fikr├« ve siyas├« ba─člant─▒lar─▒, eserleri ve itikadi siyasi z├╝mrelerle olan ili┼čkilerinin olu┼čturdu─ču tarihsel ki┼čili─či ile  sonradan kendisine y├╝klenilen menkabev├« ki┼čili─čini ayr─▒ ayr─▒ incelemeyi denemelidir.  

 

f) Tarafs─▒zl─▒k ( Mezhepler ├╝st├╝ Tutum)

─░nsanlar─▒n her birinin kendine ait hisleri, duygular─▒, bireysel, toplumsal, dini ve mezhebi ili┼čkileri s├Âz konusudur. Sosyal bilimlerde, bu ├Âzelliklere sahip bir insan─▒n b├╝t├╝n bu e─čilim ve ba─člant─▒lardan kendisini kopararak, her hangi bir olguyu kendisinden ba─č─▒ms─▒z bir hakikat olarak tarafs─▒z olarak anlay─▒p anlayamayaca─č─▒ sorunu uzun uzad─▒ya tart─▒┼č─▒lm─▒┼č ve farkl─▒ g├Âr├╝┼čler ortaya konulumu┼čtur. ├ľncelikle sosyal hadiselerde olgular─▒n ve hadiselerin tespitinde tarafs─▒z ve objektif olunaca─č─▒ ancak bu olgunun anla┼č─▒lmas─▒ ve yorumlanmas─▒nda farkl─▒ yorumlar yap─▒labilece─či ileri s├╝r├╝lm├╝┼čt├╝r. Ancak bu durum, ortaya konulan yorumlar─▒n hakikat d─▒┼č─▒ anlam─▒na gelmez. Mezhepler Tarih├žisinin de kendine has hissiyat─▒ ve ├že┼čitli ba─člant─▒lar─▒ vard─▒r.  Hatta belli bir siyasi veya itikadi mezhebe mensup olabilir ya da ona sempati duyabilir. Bu durumda onun tarafs─▒z olmas─▒ daha da g├╝├žle┼čir. Ancak Mezhepler Tarih├žisi, ara┼čt─▒rmalar─▒nda m├╝mk├╝n mertebe mezhebi inan├žlar─▒n─▒ ve e─čilimlerini  paranteze almas─▒n─▒ bilmelidir. Hatta bir ara┼čt─▒rmac─▒ olarak, mezhepler ├╝st├╝ olmaya veya mezheplere e┼čit mesafede durmay─▒ prensip edinmelidir. Klasik d├Ânemlerde Mezhepler Tarihi yaz─▒c─▒l─▒─č─▒nda, tarafs─▒zl─▒k konusunda, maalesef, ba┼čar─▒l─▒ olunamam─▒┼čt─▒r. Bu y├╝zden bug├╝n, olabildi─čince olaylar─▒ ve olgular─▒, asli durumlar─▒na uygun olarak tarafs─▒z ve objektif bir ┼čekilde tasvir etmek durumunday─▒z. Ancak Sosyal bilimlerdeki   tarafs─▒zl─▒k ve objektiflik do─ča bilimlerindekinden farkl─▒d─▒r. Be┼čer├« bilimlerde herkes i├žin gelip ge├žer bir objektiflikle; yazar─▒n konuyla ilgili kas─▒tl─▒ bir yan─▒ltma, ├žarp─▒tma ve sapt─▒rma yapmad─▒─č─▒ s├╝rece objektifli─če ula┼čm─▒┼č olaca─č─▒ kastedilmektedir. Burada ├Ânemli olan yazar─▒n kendisini subjeltiflikten olanca g├╝c├╝yle soyutlayarak konuya empati ve ├╝nsiyetle yakla┼čarak g├Âr├╝┼člerini ortaya koymas─▒d─▒r. O halde, mezhepler tarihinde tarafs─▒zl─▒k ve objektiflik, savunmac─▒l─▒ktan kurtulmak, metodolojik yakla┼č─▒m, ele┼čtirel zihniyete sahip olmak, inan├žlar─▒ paranteze almak, ve tabulardan kurtulmak ┼čeklinde tan─▒mlanabilir. 

 

g) Disiplinler Aras─▒  ─░┼čbirli─či

Sosyal bilimlerde  kesin olarak uyulmas─▒ gereken tek bir metodoloji yoktur. Bunun i├žin her ilim dal─▒n─▒n kendine ├Âzg├╝ ara┼čt─▒rma, inceleme ve yaz─▒m metodu veya metodlar─▒ vard─▒r. Mezhepler Tarihi'nin de Tarih gibi  sosyal bilimlerin bir dal─▒ oldu─ču i├žin kendine ├Âzg├╝ bir ara┼čt─▒rma y├Ântemi vard─▒r. Mezhepler tarih├žisi, klasik ve ya┼čayan mezheplerle dini-siyasi ak─▒mlarla ilgili herhangi bir  konuda ara┼čt─▒rma yaparken belli ilim dallar─▒ndan faydalanmak zorundad─▒r. ├ç├╝nk├╝ insan ve onun tarihte ├╝rettikleriyle ilgili olarak ortaya ├ž─▒kan hi├žbir bilimdal─▒ di─čerinden ba─č─▒ms─▒z olamaz.  Siyas├« ve itikad├« gayelerle vucud bulmu┼č mezhepler ve  ├ža─čda┼č din├«-siyas├« ak─▒mlar,   basit t├╝rden olgular olmay─▒p tarih├«, ictima├«, psikolojik, ekonomik, din├« ve k├╝lt├╝rel boyutlar─▒ olan son derece karma┼č─▒k olgulard─▒r. B├╝t├╝n bu boyutlar─▒ sadece Mezhepler Tarihi'nde geli┼čtirilen tek bir y├Ântemle veya y├Ântemlerle ├ž├Âzmek son derece zordur. Bu sebeple Mezhepler tarihi ├že┼čitli bilimlerin verilerinden ve  y├Ântemlerinden istifade etmek ve di─čer disiplinlerle i┼čbirli─či yapmak durumundad─▒r. Mezhepler Tarihi'nin  ge├žmi┼čle ilgili siyasi, dini ve itikadi hadiseleri ve fikri kurumla┼čmalar─▒ ele almas─▒ dolay─▒s─▒yla Tarih ve ─░slam Tarihiyle gerek metod gerekse di─čer a├ž─▒lardan i┼čbirli─či yapmak durumundad─▒r. Baz─▒ g├Âr├╝┼člerin ve inan├žlar─▒n, ─░slam ├Âncesi din ve k├╝lt├╝rlere kadar gerilere gitmesi, onun Dinler tarihi ve Antropoloji verilerini kullanmay─▒ gerekli k─▒lmaktad─▒r. Farkl─▒ zihniyetleri temsil eden mezhepler, b├╝y├╝k bir edebiyat olu┼čturmu┼člard─▒r. Bu edebiyat─▒ daha iyi anlay─▒p yorulayabilmek i├žin g├╝n├╝m├╝z Yorumbilim  (Hermen├Âtik) ve Anlambilim(Semantik)'den yararlanmak durumundad─▒r. Kavramlarda ve s├Âzc├╝klerdeki anlam kaymalar─▒, ba─člamlar─▒ ve ─░slam k├╝lt├╝r├╝ndeki anlam haritas─▒n─▒n neresinde yer ald─▒─č─▒n─▒ bu yolla anlamak daha kolayd─▒r. G├╝n├╝m├╝z mezheplerini ve ├ža─čda┼č ─░slam ak─▒mlar─▒n─▒ ara┼čt─▒ran ki┼či, Sosyoloji, Din Sosyolojisi, Din Psikoloji ve Bilgi Sosyolojisinin verilerine klasik d├Ânemi ara┼čt─▒randan daha fazla ihtiya├ž duyar. ├ľrne─čin Alevilik ├╝zerine ve ├ža─čda┼č dini ak─▒mlar ├╝zerine ara┼čt─▒rma yapacak ki┼čilerin, master ve doktora a┼čamas─▒nda bu bilim dallar─▒ndan ders almas─▒ ├Ânemlidir.

 

EKLER

EK: 1

B─░ZE ULA┼×MI┼× MAKALAT T├ťR├ť ESERLER

(Makalat yazarlar─▒n─▒n ├Âl├╝m tarihlerine g├Âre)

Hasan b. Muhammed el-Hanefiyye (100/718),  (Van Ess,  Josef ) " Das Kitab├╝'l-─░rqa des Hasan b. Muhammed b. el Hanafiyya ", Arabica  XXIII (1974), s. 20-24. (M├╝rci├«) et-T├╝ster├«, Sehl b. Abdillah (283/896), el-Mu├óraz├ó veÔÇÖr-Red ala EhliÔÇÖl-F─▒rak ve EhliÔÇÖd-DaÔÇÖve fiÔÇÖl-Ahv├ól, thk. Muhammed Kemal CaÔÇÖfer, Kahire 1980. (D├óruÔÇÖl-─░ns├ón) el-Cah─▒z,  Eb├╗ Osman Amr b. Bahr (255/869), Ris├óle f├« Bey├ón Mez├óhibi'┼č-┼×├«a, Mecm├╗atu'r-Res├óil, Kahire 1324, s. 178-185.(MuÔÇÖtezil├«) Na┼č├« el-Ekber, Eb├╗'l-Abbas Abdullah b. ┼×ir┼č├«r el-Enbar├«(293/906),  Mes├óil├╝'l-─░m├óme, Kit├ób├╝'l-Evs├ót f├«'l Makal├ót, thk. Josef von Ess,  Beyrut 1971. (Mu'tezili) el-Hayy├ót,  Eb├╝'l-H├╝seyin Abdurrahim b.Muhammed  el-Mu'tezil├«, (300/912), Kit├ób├╝'l-─░ntis├ór  ve'r-Red al├ó Ravend├«,  Kahire   1925. ( Mu'tezil├«) el-Kumm├«, Sa'd b. Abdillah Eb├╗ Halef el-E┼č'ar├« (301/913), Kit├ób├╝'l-Mak├ól├ót ve'l-F─▒rak, Tahran  1964. ( Bu eser , Nevbaht├«ÔÇÖnin eseri ile birlikte T├╝rk├žeÔÇÖye a├ž─▒klama ve dipnotlar ilavesiyle  yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bkz.: Kumm├« ve Nevbaht├«, ┼×i├« F─▒rkalar Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót  veÔÇÖl-F─▒rak ÔÇôF─▒rakuÔÇÖ┼č-┼×├«a , ├žev.: Sabri Hizmetli- Hasan Onat- S├Ânmez Kutlu-Ramazan ┼×im┼ček, Ankara Okulu yay., Ankara 2004.) (┼×i├«) en-Nevbaht├«, el-Hasan b. M├╗s├ó (300/912),   Firak├╝'┼č-┼×├«a,  ─░stanbul  1931. ( Bu eser , Kumm├«ÔÇÖnin eseri ile birlikte T├╝rk├žeÔÇÖye a├ž─▒klama ve dipnotlar ilavesiyle  yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bkz.: Kumm├« ve Nevbaht├«, ┼×i├« F─▒rkalar Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót  veÔÇÖl-F─▒rak ÔÇôF─▒rakuÔÇÖ┼č-┼×├«a , ├žev.: Sabri Hizmetli- Hasan Onat- S├Ânmez Kutlu-Ramazan ┼×im┼ček, Ankara Okulu yay., Ankara 2004.) (┼×i├«) en-Nesef├«, Eb├╗ Muti' Mekh├╗l b. Fazl (318/930), Kit├ób├╝'r-Red ale'l-Bida', thk. Marie Bernand , Annales Islamologiqes, 16 (1980), s.  39-126. (Kerr├óm├«/M├╝rci├«) el-Ka'b├« el-Belh├«, Eb├╗'l-K├ós─▒m(319/931), Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót, ((Babu) Zikr├╝'l-Mu'tezile min Mak├ól├ót el-─░sl├ómiyye), thk. Fuad Seyyid, Fazlu'l-─░'tiz├ól ve  Tabak├ótu'l-Mu'tezile (Tunus 1986) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 61-119. (Mu'tezil├«) (YemenÔÇÖde ┼čah─▒slar─▒n ├Âzel k├╝t├╝phanesindeki eserin tamam─▒n─▒n fotokopisi ├ťrd├╝nl├╝ R├ócih el-K├╝rd├«'nin ├ľzel K├╝t├╝phanesinde bulunmaktad─▒r. ) Eb├╗ H├ótim er-Raz├«,   Ahmed b. Hamd├ón  (324/936),   Kit├ób├╝'z-Z├«ne f├« Kelim├óti'l-─░sl├ómiyye,  thk. Abdullah Sel├óm es-Samerr├ó├«, Ba─čdat 1988. (─░smail├«) el-E┼č'ar├«,  Eb├╗ÔÇÖl-Hasan Ali b. ─░sm├ó├«l (324/941), Mak├ól├ót├╝'l-─░sl├óm├«yy├«n ve ─░htil├óf├╝'l-Musall├«n, thk. Helmut Ritter, W─▒esbaden 1980. (E┼č'ar├«) el-Malat├«, Eb├╗'l H├╝seyin Muhammed b. Ahmed (377/987),  et-Tenb├«h ve'r-Red  al├ó  Ehli'l-Ehv├ó ve'l-Bida', tkd. Z├óhid Kevser├«, Kahire 1991. (┼×afi├«/Hadis Taraftar─▒) el-Makdis├«, Eb├╗ Zeyd Ahmed b. Sehl Mutahhar b. T├óhir ( 387/997), "F├« Mak├ól├óti Ehli'l-─░sl├óm", (el-Bed' ve't-T├ór├«h (Kahire trz.) adl─▒ eser i├žinde, V/121-150.)el-H├órezm├«, Eb├╗ Abdillah Muhammed b. Ahmed b.Y├╗suf el-K├ótip (387/997 ), " Tahk├«ku'l-Mustal├óh├ót et-T├ór├«hiyye el-V├óride ├«i Kit├óbu Mef├ótihu'l-Ul├╗m li'l-H├órezm├«: Erb├óbu'l-Ar├ó' ve'd-Diy├ón├ót I",  Haz.: Yahya el-Ha┼č┼č├ób, el-Mecelle et-T├ór├«hiyye el-M─▒sr─▒yye, 7(1958), s. 161-170. ─░bn Batta el-'Akber├« ( 387/997),  Kit├ób├╝'┼č-┼×erh ve'l-─░b├óne, thk. Henri Laoust, Damas 1958. (Hadis Taraftar─▒/ Hanbel├«)─░bn Batta el-'Akber├« ( 387/997), ─░b├óne an ┼×er├«ati'l-F─▒raki'n-N├óciye ve M├╝c├ónebeti'l-F─▒raki'l-Mezm├╗me, I-II., thk. R─▒za b. Ni'san Mu't├«, Riyad 1988.Eb├╗ Temm├óm el-─░sm├óil├« el-H├órezm├« (IV./X. as─▒r ?), Kit├óbu'┼č-┼×ecere, 236 v. (Abb├ós Hemd├ón├«'nin Aile ├ľzel Kitapl─▒─č─▒ ) Eserin B├ób e┼č-┼×eyt├ón k─▒sm─▒ Wilferd Madelung ve Paul E. Walker taraf─▒ndan tahkik edilerek ─░ngilizcesiyle birlikte ( Leide, Brill, Boston 1998) yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. (┼×i├«-─░sm├óil├«) el-Kalh├ót├«, Eb├╗ Abdirrahm├ón Muhammed b. Sa├«d (IV/X. y├╝zy─▒l ?), el-Ke┼čf ve'l-Bey├ón, thk. Seyyide ─░sm├óil K├ó┼čif, Uman 1980. ( F─▒rkalarla ilglili k─▒sm─▒ ayr─▒ca bas─▒ld─▒. Bkz.: el-F─▒rakul-─░sl├ómiyye min H─▒l├óli'l-el-Ke┼čf ve'l-Bey├ón, thk. Muhammed b. Abdilcel├«l, Tunus 1984) (Haric├«-─░bad├«)Kad├« Abdulcabb├ór, Abdullah  b. Ahmed Eb├╗'l- H├╝seyin (415/1020), Fazl├╝'l-─░'tiz├ól ve Tab├ók├ót├╝'l-MuÔÇÖtezile ve M├╝b├óyenet├╝h├╝m li  S├óiri'l-Muh├ólif├«n, thk. Fuad Seyyid, Tunus 1974. (Daha sonra tekrar bas─▒ld─▒. Bkz.:  Fazlu'l-─░'tizal ve  Tabakatu'l-Mu'tezile (Tunus 1986) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 133-363. (Mu'tezil├«) el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lk├óhir b. Tahir b. Muhammed (429/1037),  Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar,  ├žev. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, ─░stanbul 1991. (E┼č'ar├«)el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lk├óhir b. T├óhir b. Muhammed (429/1037), Kit├óbuÔÇÖl-Milel veÔÇÖn-Nihal, thk. Albert Nasri N├ódir, Beyrut 1970. (E┼čÔÇÖar├«) ┼×er├«f el-Murtaz├ó, Ali b. H├╝seyin( 436/1044), Em├ól├« el-Murtaza Gurar├╝'l-Fev├óid ve D├╝rer├╝'l-Kal├óid, thk. Muhammed Eb├╗'l-Fazl ─░brahim,  Kahire 1954 , Kum 1982. (┼×i├«-─░mam├«) ─░bn Hazm,  Eb├╗ Muhammed Ali b. Ahmed  b. Sa├«d el-End├╝lis├«(456/1064),  el-Fasl f├«'l-Milel ve'l-Ehv├óÔÇÖ ve'n-Nihal,  Beyrut 1986. (Z├óhir├«)el-─░sfer├óin├«, Eb├╗'l-Muzaffer (471/1078),  Tabs├«r f├«'d-D├«n ve Temy├«zi'l-Firkati'n-N├óciye an Firaki'l-H├ólik├«n, thk.Zahid el-Kevser├«, Beyrut 1988. (E┼č'ari ?)el-Kirm├ón├«, Eb├╗ÔÇÖl-K├ós─▒m Abdulv├óhid b. Ahmed ( V./XI. As─▒r), Mak├óle, Le Monde Oriental, XXV/1-3(1931), s. 34-43. (Hadis Taraftar─▒)Eb├╗'l-Me├ól├«,   Muhammed b. el-H├╝seyn├« el-Alev├« (V/XI. as─▒r),  Kit├ób├╝'l-Bey├óni'l Edy├ón, Arp. ├çev., Yahya el-Ha┼č┼č├ób, Mecellet├╝'l-K├╝lliyyeti'l-Ad├ób C├ómiati'l-K├óhire, 19 (1957),  s. 11-58. (Hanef├«) el-Henef├«, Yahy├ó b. Eb├« Bekr en-Neh├ó├« (V. as─▒r),   el-Muhtas├ór f├« Bey├óni'l-─░'tik├ód,  thk. Marie Bernand, Annales Islamologiqes, 18 (1982), 1-35.( Hanef├« /M├ótur├«d├«) el-Belh├«, Muhammed b. el-K├ód├« Ham├«d├╝dd├«n Mahm├╗d b. ├ľmer el-Mahm├╗d├« ( V./XI.as─▒r ? ), L├ó B├╝dde min Ma'rifeti Us├╗li'l-E┼čy├ó ve F├╝r├╗ih├ó, D├óru'l-K├╝t├╝bi'l-M─▒sr─▒yye, Mecm├╗a No: 169, Mikrofilm No: 5160, v. 188a.- 205a. el-C├╝┼čem├«, Eb├╗'s-Sa'd el-Muhassin b. Muhammed  Kerame el-Beyh├ók├« ( 494/ 1100), et-Tabak├ót el-H├ódiye A┼čere ve's-S├óniye A┼čere min Kit├óbu ┼×erhu'l-Uy├╗n, thk. FuÔÇÖ├ód Seyyid, Fazlu'l-─░'tiz├ól ve  Tabak├ótu'l-Mu'tezile (Tunus 1986) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 363-393. el-Irak├«, Eb├╗ Muhammed Osm├ón b. Abdillah b. el-Hasan ( 500/1106 ), Sap─▒klarla Dinsizlerin ├çe┼čitli Mezhepleri, ├žev. Ya┼čar Kutluay, Ankara 1962. ( Hanef├« M├ótur├«d├«) Gazzal├«,  Eb├╗ Ham├«d Muhammed b. Muhammed (505/1111), Faysalu't-Tefrika beyne'l ─░sl├óm ve'z Zan├ód─▒ka, M─▒s─▒r 1907. ( E┼č'ar├«)en-Nesef├«, Necmudd├«n Eb├╗ Hafs ├ľmer b. Muhammed b. Ahmed el-M├óturid├« (537/1142), Bey├ónu'l-Mez├óhib, es-Seyfu'l-B├ót─▒r li Erk├óbi'┼č-┼×├«ati ve'r-Rev├óf─▒z─▒'l-Kev├ófir adl─▒ mecmuada, Ankara ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi K├╝t├╝phanesi, Nu:  v. 43a-b.  el-Yemen├«, Eb├╗ Muhammed (VI./XII. asr─▒n ba┼člar─▒ ?), Ak├óid├╝'s-Sel├óse ve Seb'in F─▒rka, thk. Muhammed b. Abdillah el-G├ómid├«, Medine 1993.(Hadis Taraftar─▒) e┼č-┼×ehrist├ón├«, Eb├╗ Feth Muhammed b. Abdilker├«m, (548/1153) el-Milel ve'n-Nihal,  thk. Abd├╝lem├«r Ali Mehn├ó- Ali Hasan Faur, Beyrut 1990. (E┼č'ar├«) el-G├«lan├«, Abdulkad├«r ( 561/1166), "Aslu Selase ve Sebin F─▒rka", Gunyetu't-Talibin (Bulak 1288) adl─▒ eser i├žinde, s. 75-84. ( Hanbel├«) Ne┼čv├ón├╝'l-Himyer├«,  Eb├╗ Sa├«d (573/1175),  el-H├╗r├╝'l- '─░yn, n┼čr. Kemal Mustafa, Kahire  1948. (Mu'tezil├«) er-Raz├«, Fahr├╝dd├«n Muhammed b. ├ľmer el-Hat├«b ( 606/1209 ), ─░ÔÇÖtik├ód├ót├╝ F─▒rak─▒'l-M├╝slim├«n veÔÇÖl-M├╝┼črik├«n,  Kahire  1978. (E┼č'ar├«) ─░bn├╝'l-Cevz├«,Cem├ól├╝dd├«n Eb├╝'l-Ferec Abdurrahm├ón b. Muhammed (597/1200), Telb├«s├╝'l-─░bl├«s, Beyrut 1989. (Hanbel├«) es-Seksek├«, Eb├╗'l-Fazl Abb├ós b. Mans├╗r b. Osm├ón (683/1284), el-Burh├ón f├« Ma'rifet-i Ak├óid-i Ehli'l-Edy├ón, ├ťrd├╝n 1988. (Hanbel├«) ─░bn Da├« er-Raz├«,  Seyyid Murtaz├ó  el-Hasen├« (7./14. asr─▒n ba┼člar─▒) ,  Tabs─▒ratu'l-Av├óm  f├« Ma'rifeti Mak├ól├óti'l-En├óm, Tahran 1313. (┼×ii) el-Kirm├ón├«, ┼×ems├╝dd├«n Muhammed b. Y├╗suf  b. Ali b. SaÔÇÖ├«d ( 717- 1317/786-1385), el-F─▒rak─▒'l-─░sl├ómiyye, thk. Sel├«me Abdurres├╗l, Ba─čdad 1973. (┼×afi├«-E┼čÔÇÖar├«)─░bn Murtaz├ó,  Ahmed b. Yahy├ó (840/1436), Kit├ób├╝'l-Milel ve'n-Nihal min Ecz├ói Kit├óbi'l-Bahri'z-Zehh├ór el-C├ómi' li Mez├óhibi Ulem├ói'l-Ems├ór, thk. Muhammed Cev├ód Me┼čk├╗r, Tebriz 1959. (Eserin MuÔÇÖtezile k─▒sm─▒ ayr─▒ca yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r: Bkz.: Kit├óbu Tabak├óti'l-Mu'tezile, thk. Susanna Diwald-Wilzer, II. Bask─▒, Beyrut 1988; B├óbu zikri'l Mu'tezile, thk., T.W. Arnold, Haydarabad 1316) ( Zeyd├«/Mutezil├«) ─░bn Serr├óc, Az├«m b. Abdilmec├«d el-Azimab├ód├« el-Bih├ór├« el-K├ódir├« (VI./XII. as─▒rdan sonra ?),  Tezkiret├╝'l-Mez├óhib, thk. Ethem Ruhu F─▒─člal─▒, ─░sl├óm ─░limleri Enstit├╝s├╝ Dergisi, II(1975), s. 118-141. (├çevirisi i├žin bkz.: "Burdur K├╝t├╝phanesi'nde Bulunan Bir Ris├óle "Tezkiret├╝'l-Mez├óhib",  ├žev. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, ─░sl├óm ─░limleri Enstit├╝s├╝ Dergisi, II(1975),  103-116) (Hanef├«/M├ótur├«d├«)─░bn Kem├ól, ┼×ems├╝dd├«n Ahmed b S├╝leym├ón ( 940/1534), F─▒raku'd-D├ólle, C├ómiatu ├ťmm├╝'l-Kur├ó, el-Mektebetu'l-Merkeziyye, Nu: 1605. (Hanef├«/M├ótur├«d├«)el-Fahr├«, Ahmed b. Muhammed b. Abdillah (IX/XV. asr─▒n ilk yar─▒s─▒), Kit├ób├╝'t-Telh├«si'l-Bey├ón f├« Zikri'l-Firak Ehli'l-Edy├ón, Moskova 1988. ( E┼čÔÇÖari├« gelenekten etkilenmi┼č g├Âr├╝nmektedir.) e┼č-┼×irv├ón├«, Muhtasar fi Bey├óni Makal├ót Ehli'l-Mez├óhib ve'l-F─▒rak, (Bkz.: S├╝heyr, Muhammed Muhtar, Tecsim indeÔÇÖl-M├╝slim├«n, Kahire 1971, 71; F─▒─člal─▒, Ethem Ruhi, " ─░bn Sadrudd├«n e┼č-┼×irv├ón├« ve ─░tik├ód├« Mezhepler Hakk─▒nda T├╝rk├že Risalesi " , A├ť─░FD., XXIV (1981),  s. 249-276. Muhammed T├óhir Gazzal├« en-Nazz├óm(1044/1634), Ris├óle-i Ma'rifeti'l-Mez├óhib, Tahran 1957. (Hanef├«-M├ótur├«d├«) Kannevc├«, M├╝min Han Abdulvehh├ób el-Kidv├ó├«,   Bahru'l-Mez├óhib,(Bkz.:W. Ahlwardt, Verzeichnis der arabischen Handschriften der k├Âniglichen Bibliothek zu Berlin,  10. cilt, (Berlin 1887-1899),  nu. 1851 (Spr. 706); 1125/1713 y─▒l─▒nda Hindistan'da yaz─▒lm─▒┼čt─▒r).Akkirm├ón├«, Muhammed (1760), Ris├óle fi Bey├ón-i  F─▒rak-─▒ D├ólle, S├╝leymaniye Fatih K├╝t├╝phanesi, Nu: 5353/4. Muhammed S─▒dd─▒k Hasan Han ( 1308/1889), Hab├«et├╝'l-Ekv├ón fi ─░ftir├óki'l-├ťmem ale'l-Mez├óhib ve'l-Edy├ón, Beyrut 1984. (E┼čÔÇÖar├« ?) Heftad-o Seh Millah, ed. M.J.Me┼čkur, Tahran 1341 ┼č./ 1963 m.(─░lk yazmas─▒: 887/1472) H├╝seyin el-Erzurum├«, Ris├óle fi'l-F─▒rak─▒'l-D├ólle, (S├╝heyr, Tecs├«m, 383) Keyhusrev-i ─░sfendiy├ór, Debist├ón-─▒ Mez├óhib (n┼čr. Rahim R─▒z├óz├óde Melik, Tahran 1362.

EK: 2

 

MAK├éL├éT T├ťR├ť ESERLER─░N MEZHEB├Ä GELENEKLERE G├ľRE TASN─░F─░

a) Harici Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─čine Ait Eserler

S├ólim b. Zekv├ón(I. asr─▒n sonlar─▒ ?), es-S├«re,  thk. Ve ─░ngilizceÔÇÖye ├žev.: Patricia Crone-Fritz Zimmermann, New York 2001. Yem├ón b. Reb├ób, Kit├ób├╝'l-Mak├ól├ót.Necdet b. Uveymir el-Hanefi(69/688), Mak├óle.─░bn ├ľmer el-Ezd├« el-Basr├«, er-Rebi' b. Hab├«b(170/786),  el-C├ómi├╝'s-Sah├«h M├╝sned├╝'l-─░m├óm er-Rebi' b. Hab├«b,  Kahire   1349.el-Kalh├ót├«, Eb├╗ Abdirrahm├ón Muhammed b. Sa├«d (IV/X. y├╝zy─▒l ?), el-Ke┼čf ve'l-Bey├ón, thk. Seyyide ─░sm├ó├«l K├ó┼čif, Uman 1980. ( F─▒rkalarla ilglili k─▒sm─▒ ayr─▒ca bas─▒ld─▒. Bkz.: el-F─▒rakul-─░sl├ómiyye min H─▒l├óli'l-el-Ke┼čf ve'l-Bey├ón, thk. Muhammed b. Abdilcel├«l, Tunus 1984)

 

b) M├╝rci├«-M├ótur├«d├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─čine Ait  Eserler

Hasan b. Muhammed el-Hanefiyye (100/718),  (Van Ess,  Josef )" Das Kit├ób├╝'l-─░rqa des Hasan b. Muhammed b. el Hanafiyye ", Arabica  XXIII (1974),  s. 20-52.en-Nesef├«, Eb├╗ Muti' Mekh├╗l b. Fazl (318/930), Kit├ób├╝'r-Red ale'l-Bida' ve'l-Ehv├ó, thk. Marie Bernand , Annales Islamologiqes, 16 (1980),  s. 39-126.el-Maturid├«, Eb├╗ Mans├╗r Muhammed b. Muhammed b. Mahm├╗d (333/944), Kit├óbu't-Tevh├«d, thk. Fethullah Huleyf, ─░stanbul  1979. el-Hak├«m es-Semerkand├«, Eb├╗'l-K├ós─▒m ─░sh├ók b. Muhammed(342/953), Kit├óbu's-Sev├ódi'l-A'zam, ─░stanbul 1887. (Terc├╝me-yi Sev├ódi'l-A'zam, thk. A. Hab├«b├«, Tahran, 1348/1969)     el-Hak├«m es-Semerkand├«, Eb├╗'l-K├ós─▒m ─░sh├ók b. Muhammed(342/953), Ris├óle f├«'l-├Äm├ón, ─░stanbul 1887. es-Semerkand├«, Eb├╗ Selem Muhammed b. Muhammed, Cumelu Us├╗lu'd-D├«n, thk. Ahmed Saim K─▒lavuz, ─░stanbul 1989. el-Pezdev├«, Eb├╗ Y├╝sr Muhammed(493/1099), Ehl-i S├╝nnet Akaidi, ├žev. ┼×erafeddin G├Âlc├╝k, ─░stanbul 1988. ─░bn Eb├« Bekr  el-Hanef├«, Yahy├ó en-Neh├ó├« (V. as─▒r),   el-Muhtasar f├« Bey├óni'l-─░'tik├ód,  thk. Marie Bernand, Annales Islamologiqes, 18 (1982),  s. 1-35.Eb├╗'l-Me├ól├«,   Muhammed b. el-H├╝seyn├« el-Alev├« (V/XI. as─▒r),  Kit├ób├╝ Bey├óni'l-Edy├ón, Arp. ├çev., Yahya el-Ha┼č┼č├ób, Mecellet├╝'l-K├╝lliyyeti'l-Ad├ób C├ómiati'l-K├óhire, 19 (1957), s. 11-58.Eb├╗ ┼×ek├╗r es-S├ólim├«, Muhammed b. Abd├╝sseyyid b. ┼×uayb el-Ke┼č┼č├« el-Hanef├« ( V./XI y├╝zy─▒l─▒n II. yar─▒s─▒   ), Kit├óbu't-Temh├«d f├« Bey├óni't-Tevh├«d, Selim A─ča Nu: 587.en-Nesef├«,  Eb├╗'l-Mu├«n Meym├╗n b. Muhammed (508/1114),  Tabs─▒retu'l-Edille f├« Us├╗li'd-D├«n,   thk. Claude Selame, ┼×am 1992. en-Nesefi, Necm├╝dd├«n  Eb├╗ Hafs b. Muhammed (537/1142), Bey├ónu'l-Mez├óhib, es-Seyfu'l-B├ót─▒r li Erk├óbi'┼č-┼×├«ati ve'r-Rev├óf─▒z─▒'l-Kev├ófir adl─▒ Mecm├╗aÔÇÖda, Ankara ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi K├╝t├╝phanesi, Nu:  v. 43a-b. [133]es-Saff├ór el Buh├ór├«,   Eb├╗ ─░shak ─░br├óh├«m b. ─░sm├ó├«l b. Eb├« Nasr(534/1139), Telh├«s├╝'l-Edille f├« Us├╗li'd-D├«n, (Bu eserin ┼čah─▒s k├╝t├╝phanesinden al─▒nm─▒┼č bir fotokopisi Prof. Dr. Hasan Onat'─▒n k├╝t├╝phanesinde bulunmaktad─▒r.)Eb├╗ Muhammed el-Irak├«, Osm├ón b. Abdillah b. el-Hasen el-Hanef├« (VI/XII. asr─▒n ba┼č─▒), el-F─▒raku'l-M├╝fterika beyne Ehli'z-Zey─č ve'z-Zandaka, thk. Ya┼čar Kutluay,  Ankara 1961en-Nesef├«, Necmudd├«n Eb├╗ Hafs ├ľmer b. Muhammed b. Ahmed el-M├óturid├« (537/1142), Bey├ónu'l-Mez├óhib, es-Seyfu'l-B├ót─▒r li Erk├óbi'┼č-┼×├«ati ve'r-Rev├óf─▒z─▒'l-Kev├ófir adl─▒ mecmuada, Ankara ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi K├╝t├╝phanesi, Nu:  v. 43a-b. es-S├ób├╗n├«, Nuredd├«n Ahmed b. Muhammed b. Eb├« Bekr(580/1184), M├ót├╝r├«diye Ak├óidi, ├žev. Bekir Topalo─člu,  Ankara 1979.Heft├ód u Seh Millet, n┼čr. M. C. Me┼čk├╗r, Tahran 1341 ┼č./ 1963 m. (Muhtemelen VII./XIV.asra aittir. Paris elyazmas─▒n─▒n ─░stinsah Tarihi:  887/1472 Tebriz). ─░bn Kem├ól, ┼×ems├╝dd├«n Ahmed b S├╝leym├ón ( 940/1534), F─▒raku'd-D├ólle, C├ómiatu ├ťmm├╝'l-Kur├ó, el-Mektebetu'l-Merkeziyye, Nu: 1605.Muhammed T├óhir Gazzal├« en-Nazz├óm(1044/1634), Ris├óle-i Ma'rifeti'l-Mez├óhib, Tahran 1957. (Thk. Ali Asfarhikmet,  Mecelle-yi D├óni┼čgede-yi Edebiyy├ót-─▒ Tihr├ón i├žinde, 4.1 (1335), s. 1-18. )─░bn Serr├óc, Az├«m b. Abdilmec├«d el-Azimab├ód├« el-Bih├ór├« el-K├ódir├« (VI./XII. as─▒rdan sonra ?),  Tezkiret├╝'l-Mez├óhib, thk. Ethem Ruhu F─▒─člal─▒, ─░sl├óm ─░limleri Enstit├╝s├╝ Dergisi, II(1975), s. 118-141. (├çevirisi i├žin bkz.:" Burdur K├╝t├╝phanesi'nde Bulunan Bir Risale "Tezkiret├╝'l-Mez├óhib",  ├žev. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, ─░sl├óm ─░limleri Enstit├╝s├╝ Dergisi, II(1975),  s. 103-116) ─░bn Sadrudd├«n e┼č-┼×irv├ón├« (F─▒─člal─▒, Ethem Ruhi), " ─░bn Sadrudd├«n e┼č-┼×irv├ón├« ve ─░tik├ód├« Mezhepler Hakk─▒nda T├╝rk├že Risalesi " , A.├ť.─░.F.D. c..XXIV, Ankara 1981, s. 249-276.Kannevc├«, M├╝min Han Abdulvehh├ób el-Kidv├ó├«,   Bahru'l-Mez├óhib,(Bkz.:W. Ahlwardt, Verzeichnis der arabischen Handschriften der k├Âniglichen Bibliothek zu Berlin,  10 cilt, (Berlin, 1887-1899),  nu. 1851 (Spr. 706); 1125/1713 y─▒l─▒nda Hindistan'da yaz─▒lm─▒┼čt─▒r).Muhammed Akkirm├ón├« (1760), Ris├óle fi Bey├ón-i  F─▒rak-─▒ D├ólle, S├╝leymaniye ( Fatih) K├╝t├╝phanesi, Nu: 5353/4.Eb├╗ Abdilllah Muhammed b. Heysem (409/1019), Mak├óle. ( Kerr├óm├«)D├óni┼čpejuh, "Du Ris├óle der-b├óre-yi Heft├ód u Du Gur├╗h," Ne┼čre-yi D├óni┼čgede-yi Edebiyy├ót-i Tebr├«z 79(1345), s. 247-59. (Tebriz 1967)

 

c) Mutezil├«-Zeyd├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─čine Ait Eserler

Zurk├ón, Muhammed b. ┼×edd├ód (247/861), Kit├óbu'l-Mak├ól├ót.el-C├óh─▒z,  Eb├╗ Osm├ón Amr b. Bahr (255/869), Ris├óle f├« bey├ón Mez├óhibi'┼č-┼×├«a,  Mecmuatu'r-Res├óil, Kahire 1324, s. 178-185.Na┼č├« el-Ekber, Eb├╗'l-Abb├ós Abdullah b. ┼×ir┼č├«r el-Enbar├«(293/906),  Mes├óil├╝'l-─░m├óme, Kit├ób├╝'l-Evs├ót f├«'l Mak├ól├ót, thk. Josef Wan Ess,  Beyrut 1971.el-Hayy├ót,  Eb├╗'l-H├╝seyin Abdurrah├«m b. Muhammed  el-Mu'tezil├« (300/912), Kit├óbu'l-─░ntis├ór  ve'r-Red al├ó Ravend├«,  Kahire   1925.el-Ka'b├« el-Belh├«, Eb├╗'l-K├ós─▒m(319/931), Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót, ((Babu) Zikr├╝'l-Mu'tezile min Mak├ól├ót el-─░sl├ómiyye), thk. Fuad Seyyid, Fazlu'l-─░'tiz├ól ve  Tabak├ótu'l-Mu'tezile (Tunus 1986) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 61-119. (Mu'tezil├«) (YemenÔÇÖde ┼čah─▒slar─▒n ├Âzel k├╝t├╝phanesindeki eserin tamam─▒n─▒n fotokopisi ├ťrd├╝nl├╝ R├ócih el-K├╝rd├«'nin ├ľzel K├╝t├╝phanesinde bulunmaktad─▒r. ) Kad├« Abdulcabb├ór, Abdullah  b. Ahmed Eb├╗'l H├╝seyin (415/1020), Fazlu'l-─░'tiz├ól ve Tabak├ót├╝'l-MuÔÇÖtezile ve M├╝b├óyenet├╝h├╝m li  S├óiri'l-Muh├ólif├«n, thk. Fu├ód Seyyid, Tunus 1974. (Daha sonra tekrar bas─▒ld─▒. Bkz.:  Fazlu'l-─░'tiz├ól ve  Tabak├ótu'l-Mu'tezile (Tunus 1986) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 133-363. el-C├╝┼čem├«, Eb├╗'s-Sa'd el-Muhassin b. Muhammed  Kerame el-Beyh├ók├« ( 494/ 1100), et-Tabak├ót el-H├ódiye A┼čere ve's-S├óniye A┼čere min Kit├óbu ┼×erhu'l-Uy├╗n, thk. FuÔÇÖ├ód Seyyid, Fazlu'l-─░'tiz├ól ve  Tabak├ótu'l-Mu'tezile (Tunus 1986) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 363-393.Ne┼čv├ón├╝'l-Himyer├«,  Eb├╗ Sa├«d (573/1175),  el-H├╗r├╝'l- '─░yn, n┼čr. Kemal Mustafa, Kahire  1948. ─░bn Murtaz├ó,  Ahmed b. Yahy├ó (840/1436), Kit├óbu'l-Milel ve'n-Nihal min Ecz├ói Kit├óbi'l-Bahri'z-Zehh├ór el-C├ómi' li Mez├óhibi Ulem├ói'l-Ems├ór, thk. Muhammed Cev├ód Me┼čk├╗r, Tebriz 1959. (Eserin Mutezile k─▒sm─▒ ayr─▒ca yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r: Bkz.: Kit├óbu Tabak├óti'l-Mu'tezile, thk. Susanna Diwald-Wilzer, II. Bask─▒, Beyrut 1988; B├óbu zikri'l Mu'tezile, Tah. T.W. Arnold, Haydarabad, 1316).

 

d) ─░mamiyye (Onikiimamiyye) ┼×ias─▒ Mak├ól├ót ve F─▒rak  Gelene─čine Ait Eserler

Eb├╗ ├Äs├ó el-Verr├ók,  Muhammed b. H├ór├╗n el-Ba─čd├ód├« (247/861), Mak├ól├ót.es-Seyyid Abdullah b. Musa b Ahmed b. Muhammed b. el-─░m├óm M├╗s├ó el-K├óz─▒m, el-Edy├ón ve'l-F─▒rak.  (┼×ane├ži, K├óz─▒m M├╝d├«r, "Nazar-i T├ór├«h-i Mez├óhib u Edy├ón", Ferheng-i F─▒rak-i ─░sl├óm├«'nin ( Me┼čhed 1367) ├ľns├Âz├╝, s. 23.  )el-Belh├«, Eb'├╗'l-K├ós─▒m Nasr b. es-Sabb├óh (IV./X. asr─▒n ilk yar─▒s─▒),  Kit├óbu F─▒raki'┼č-┼×├«a. en-Nuaymi, Eb├╗'l-Muzaffer Muhammed b. Ahmed,  Kit├óbu F─▒raki┼č-┼×├«a.el-Enb├ór├«, Eb├╗ T├ólib Eb├╗ T├ólib Abdullah ( veya Ubeydullah ) b. Eb├« Zeyd Ahmed b. YaÔÇÖk├╗b b. Nasr (356/966),    Kit├óbu F─▒rak─▒'┼č-┼×├«a, Fazl b. ┼×az├ón, Eb├╗ Muhammed en-Nis├ób├╗r├« ( 260/873),   ├Äz├óh,   Beyrut 1982.en-Nevbaht├«, el-Hasan b. M├╗s├ó (300/912),   Firak├╝'┼č-┼×├«a,  ─░stanbul  1931. ( Bu eser , Kumm├«ÔÇÖnin eseri ile birlikte T├╝rk├žeÔÇÖye a├ž─▒klama ve dipnotlar ilavesiyle  yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bkz.: Kumm├« ve Nevbaht├«, ┼×i├« F─▒rkalar Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót  veÔÇÖl-F─▒rak ÔÇôF─▒rakuÔÇÖ┼č-┼×├«a , ├žev.: Sabri Hizmetli- Hasan Onat- S├Ânmez Kutlu-Ramazan ┼×im┼ček, Ankara Okulu yay., Ankara 2004.) (┼×i├«)en-Nevbaht├«, Hasan b. M├╗s├ó, el-Ar├óÔÇÖ ve'd-Diy├ón├ót, (Mesu'd├«, Mur├╗c, II, 156, da ge├žmektedir. Ayr─▒ca ─░bnu'l-Cevz├«, Telb├«sÔÇÖte al─▒nt─▒ yapmaktad─▒r. Seyyiduna el-Hasen, e┼č-┼×├«a ve Fun├╗n├╝'l-─░sl├óm, s. 57. ─░bn Hazm ez-Z├óhir├«'nin elindeki n├╝shada b├Âyle bir bilgi yaz─▒l─▒d─▒r.)en-Nevbaht├«, Hasan b. M├╗s├ó, er-Red ala F─▒rak─▒'┼č-┼×├«a, (Nec├ó┼č├«)en-Nevbaht├«, Hasan b. M├╗s├ó, er-Red ale'l-Gul├ót. ( ─░bn├╝'l-Cevz├« Telb├«s'te bu eserden bir b├Âl├╝m aktarmaktad─▒r.)en-Nevbaht├«, Hasan b. M├╗s├ó, er-Red ale'l-V├ók─▒fa, ( Nec├ó┼č├«)en-Nevbaht├«, Hasan b. M├╗s├ó, Kit├óbu'l-A'r├óÔÇÖ ve'd-Diy├ón├ót (Seyyiduna el-Hasen, e┼č-┼×├«a ve Fun├╗n├╝'l-─░sl├óm, s. 57. ─░bn Hazm ez-Z├óhir├«'nin elindeki n├╝shada b├Âyle bir bilgi yaz─▒l─▒d─▒r.)en-Nevbaht├«, Hasan b. M├╗s├ó, Kit├óbu'l-F─▒rak,  ( ─░bn Hazm ez-Z├óhir├«'nin elindeki n├╝shada b├Âyle yaz─▒l─▒ oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r.)el-Kumm├«, Sa'd b. Abdillah Eb├╗ Halef el-E┼č'ar├« (301/913), Kit├ób├╝'l-Mak├ól├ót ve'l-F─▒rak, Tahran  1964. ( Bu eser , Nevbaht├«ÔÇÖnin eseri ile birlikte T├╝rk├žeÔÇÖye a├ž─▒klama ve dipnotlar ilavesiyle  yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. Bkz.: Kumm├« ve Nevbaht├«, ┼×i├« F─▒rkalar Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót  veÔÇÖl-F─▒rak ÔÇôF─▒rakuÔÇÖ┼č-┼×├«a , ├žev.: Sabri Hizmetli- Hasan Onat- S├Ânmez Kutlu-Ramazan ┼×im┼ček, Ankara Okulu yay., Ankara 2004.) (┼×i├«)┼×eyh M├╝f├«d, Muhammed b. Nu'm├ón (413/1022), Ev├óil├╝'l-Mak├ól├ót f├«'l-Mez├óhibi'l-Muht├ór├ót, Tebriz 1371.┼×er├«f el-Murtaz├ó, Ali b. H├╝seyin( 436/1044), Em├ól├« el-Murtaza Guraru'l-Fev├óid ve Dureru'l-Kal├óid, thk. Muhammed Eb├╗'l-Fazl ─░br├óh├«m,  Kahire 1954; Kum 1983.┼×eyh Saduk, ┼×i├« ─░m├ómiyye'nin ─░nan├ž Esaslar─▒, ├žev.: Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, Ankara 1978.─░bn D├ó├« er-R├óz├«,  Seyyid Murtaz├ó  el-Hasen├« (7./14. asr─▒n ba┼člar─▒) ,  Tabs─▒ratu'l-Av├óm  f├« Ma'rifeti Mak├ól├óti'l-En├óm, Tahran 1313.   

 

e) ─░sm├ó├«l├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─čine Ait Eserler

Eb├╗ H├ótim er-Raz├«,   Ahmed b. Hamd├ón  (324/936),   Kit├ób├╝'z-Z├«ne f├« Kelim├óti'l-─░sl├ómiyye,  thk. Abdullah Sel├óm es-Samerr├ó├«, Ba─čdat 1988. Eb├╗ Temm├óm el-─░sm├óil├« el-H├órezm├« (IV./X. as─▒r ?), Kit├óbu'┼č-┼×ecere, 236 v. (Abb├ós Hemd├ón├«'nin Aile ├ľzel Kitapl─▒─č─▒ ) Eserin B├ób e┼č-┼×eyt├ón k─▒sm─▒ Wilferd Madelung ve Paul E. Walker taraf─▒ndan tahkik edilerek ─░ngilizcesiyle birlikte ( Leide, Brill, Boston 1998) yay─▒nlanm─▒┼čt─▒r. 

 

f) Hadis Taraftarlar─▒  Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─čine Ait Eserler

Ahmed b. Hanbel (241/855),  Kit├óbu's-S├╝nne, Kahire trz. , Mekke 1349.Ahmed b. Hanbel (241/855),Kitab├╝'l-─░m├ón, ( Eb├╗ Bekr el-Hall├ól (311/923)'─▒n  C├ómi' M├╝sned min    Mesail adl─▒ eserin   v.91b-144b /  s. 221-290 aras─▒nda, British Museum, Or: 2675)   Ahmed b. Hanbel (241/855),  er-Red ale'l-Cehmiyye  ve'z-Zan├ód─▒ka, thk. Abdurrahm├ón ├émire, Riyad  1982.Eb├╗ ├és─▒m en-Nes├ó├«, Hu┼čey┼č b. Asram ( 254/ 868), Kit├óbu'l-─░stikame[134], (Malat├«'nin et-Tenb├«h ve'r-Red, thk. Z. Kevser├«,  eseri i├žerisinde ( s. 91 vd.)ed-D├órim├«, ─░m├óm Eb├╗ Sa├«d Osm├ón b. Sa├«d b. H├ólid (280/893), Kit├óbu'r-Red ale'l-Cehmiyye ve'z Zan├ód─▒ka, Beyrut  1982.Abdullah b. Ahmed b. Hanbel(290/902), Kitab├╝'s-S├╝nne, thk. Muhammed b. Sa├«d b. S├ólim el-Kaht├ón├«, Su├╗di Arabistan 1986.el-Berbeh├ór├«, Eb├╗ Muhammed Hasan b. Ali b. Halef (329/940), ┼×erhu Kit├óbi's-S├╝nne.  ( ─░bn Eb├« Ya'l├ó'n─▒n Tabak├ótÔÇÖ─▒ i├žerisinde, II/18-43). Eb├╗ Bekir el-Hall├ól, Ahmed b. Muhammed b. H├ór├╗n (311/923) ,  es-S├╝nne, thk. Atiyye ez-Zehr├ón├«, I-VII., Riyad 1989.el-Acurr├«,  Eb├╗ Bekir  Muhammed b. el-H├╝seyin (360/970),  e┼č-┼×er├«a,  thk.  Muhammed    Ham├«d el-Fak├«, Beyrut  1983 .el-Malat├«, Eb├╗'l H├╝seyin Muhammed b. Ahmed (377/987),  et-Tenb├«h ve'r-Red  al├ó  Ehli'l-Ehv├ó ve'l-Bida', thk. Zahid Kevser├«, Kahire 1991.─░bn Batta el-'Akber├« ( 387/997),  Kit├ób├╝'┼č-┼×erh ve'l-─░b├óne, thk. Henri Laoust, Damas 1958. ─░bn Batta el-'Akber├« ( 387/997), ─░b├óne an ┼×er├«ati'l-F─▒raki'n-N├óciye ve M├╝c├ónebeti'l-F─▒raki'l-Mezm├╗me, I-II., thk. R─▒za b. Ni'san Mu't├«, Riyad 1988. Eb├╗'l-Fazl et-Tem├«m├«, Abd├╝lv├óhid b. Abd├╝laz├«z b. el-H├óris   ( 410/1019 ),  Kit├óbu'l-─░'tik├ód Merv├«  Ahmed b. Hanbel, thk. Muhammed b. Ham├«d el-Fak├«, Kahire 1952. ( Tab├ók├ótu'l-Han├óbile i├žerisinde,  II, 292-308)el-L├ólek├ó├«, Hasan b. Mans├╗r et-Taber├« (418/1027), ┼×erhu Us├╗li ─░'tik├ódi Ehli's-S├╝nne ve'l-Cem├óa, thk. Ahmed Sa'd,   Riyad trz. Eb├╗ Muhamed et-Tem├«m├«, R─▒zkullah b. Abdilvahh├ób b. Abdilaz├«z  el-Hanbel├« (488/1095), Mukaddime f├« Ak├«deti'l-─░m├óm Ahmed b. Hanbel, ( ─░bn Eb├« Ya'l├ó'n─▒n Tabak├ótÔÇÖ─▒ i├žerisinde, II/265-290)el-Kirm├ón├«, Eb├╗ÔÇÖl-K├ós─▒m Abdulv├óhid b. Ahmed ( V./XI. As─▒r), Mak├óle, Le Monde Oriental, XXV/1-3(1931), s. 34-43.es-S├ób├╗n├«,  Eb├╗ Osm├ón ─░sm├ó├«l b. Abdirrahm├ón ( 449/1057), Ak├«det├╝'s-Selef ve Ash├ób├╝'l-Had├«s,   Mecm├╗atu'r-Res├óili'l-Kem├óliyye f├«'t-Tevh├«d i├žerisinde, 73-122,  Kahire  trz.─░bnu'l-Cevz├«,Cem├ól├╝dd├«n Eb├╗'l-Ferec Abdurrahm├ón b. Muhammed(597/1200), Telb├«s├╝'l-─░bl├«s, Beyrut 1989.  el-Gil├ón├«, Abdulkadir ( 561/1161), "Aslu Sel├óse ve SebÔÇÖ├«n F─▒rka", Gunyetu't-Talib├«n (Bulak 1288) adl─▒ eser i├žinde, s. 75-84. es-Seksek├«, Eb├╗'l-Fazl Abb├ós b. Mans├╗r b. Osm├ón (683/1284), el-Burh├ón f├« Ma'rifet-i Ak├óid-i Ehli'l-Edy├ón, ├ťrd├╝n 1988.

 

g) E┼čÔÇÖar├« Mak├ól├ót ve F─▒rak Gelene─čine Ait Eserler

el-E┼č'ar├«, Eb├╗ Hasan Ali b. ─░sm├ó├«l (324/935), Mak├ól├ót├╝'l-─░sl├óm├«yy├«n ve ─░htil├óf├╝'l-Musall├«n, thk. Helmut Ritter, W─▒esbaden 1980. el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lk├óhir b. T├óhir b. Muhammed (429/1037),  Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar,  ├çev. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, ─░stanbul 1991.    el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lk├óhir b. T├óhir b. Muhammed (429/1037), Kit├óbuÔÇÖl-Milel veÔÇÖn-Nihal, thk. Albert Nasri N├ódir, Beyrut 1970.el-─░sfer├óin├«, Eb├╗'l-Muzaffer (471/1078),  Tabs├«r f├«'d-D├«n ve Temy├«zi'l-Firkati'n-N├óciye an Firaki'l-H├ólik├«n, thk.Zahid el-Kevser├«, Beyrut 1988. e┼č-┼×ehrist├ón├«, Eb├╗ Feth Muhammed b. Abdilker├«m, (548/1153) el-Milel ve'n-Nihal,  thk. Abd├╝lem├«r Ali Mehn├ó- Ali Hasan Fa├╗r, Beyrut 1990. er-Raz├«,   Muhammed b. ├ľmer  b. H├╝seyin Fahreddin (606/1209), ─░tik├ód├ót├╝ F─▒rak─▒'l-M├╝slim├«n veÔÇÖl-M├╝┼črik├«n,  Kahire  1978.el-Kirm├ón├«, ┼×ems├╝dd├«n Muhammed b. Y├╗suf  b. Ali b. SaÔÇÖ├«d ( 717- 1317/786-1385), el-F─▒rak─▒'l-─░sl├ómiyye, thk. Selime Abdurresul, Ba─čdad 1973. et-Taftaz├ón├«, Mes'├╗d b. ├ľmer (793/1390), ┼×erhu Ak├óidi Nesef├«, ├çev. S├╝leyman  Uluda─č,  ─░stanbul 1980.el-├Äc├«, Adududdin (736/1335), Mev├ók─▒f, ( Bkz.: Mezheplerle ilgili k─▒s─▒m. Bu k─▒s─▒m, bizz├ót ┼×ehrist├ón├«'nin bir h├╝l├ósas─▒d─▒r.) el-Fahr├«, Ahmed b. Muhammed b. Abdillah (IX/XV. asr─▒n ilk yar─▒s─▒), Kit├óbu Telh├«si'l-Bey├ón f├« Zikri Firak─▒ Ehli'l-Edy├ón, Moskova 1988. Muhammed S─▒dd─▒k Hasan Han (1248-1308), Hab├«et├╝'l-Ekv├ón f├« ─░ftir├óki'l-├ťmem ale'l-Mez├óhib ve'l-Edy├ón, Beyrut 1984.  

EK:2

 

MAKALAT VE FIRAK GELENE─×─░  ─░LE ─░LG─░L─░ T├ťRK├çE VE YABANCI D─░LLERDE YAPILMI┼× ├çALI┼×MALAR

 Bernand, M., " Le Kit├ób al-Radd al├ó l-Bida''─▒n ├ľns├Âz├╝ "  Annales  islamologiques 16 ( 1980 ), s. 8-126.Bosworth, C.E., " Al-Hw├órizm├« on Theology and Sects, the Chapter on Kal├óm in the Maf├ót├«h al-'ul├╗m",  Bulletin d'Etudes Orientales, 29 ( 1997), s. 88-91.Bousquet, G. H., "La puret├ę rituelle en Islam," Revue de l'histoire des religions 138 ( 1950 ), s. 53-71.Brockelmann, C., " Beitrage zur Textkritik von Abdalqahir al-Ba─čdadi's Kitab al-Fark baina l'-Firak", Le Monde Oriental, XIX ( 1925), s. 187-199.Ecer, Vehbi, " Tarih mi? Kelam m─▒ ? ", ─░slam D├╝┼č├╝ncesi, VI(1968).Ennami, A.K., " A Description New Ibadi Manuscripts From Nort Africa", Journal of the Semitic Studies, 15(1970), s. 63-87.Dedering, S., Kit├óbu't-Tenb├«h ve'r-Redd al├ó Ehli'l-Ehv├ó ve'l-Bida'  ├ľns├Âz├╝, ─░stanbul 1936, s. vav-yaDedering, S.,"Ein Kommentar ├╝ber die 73 Sekten," Le Monde Oriental, 25 ( 1931 ), s. 35-43.Do─čan, L├╝tfi, " el-Milel ve'n-Nihal  Yazar─▒ Be┼č ├ľns├Âz Terc├╝mesi", ─░slam Mecmuas─▒, C.I, say─▒ 8-9, Ankara 1956-1957, s. 22-24.Eisenstein, Herbert, " Sunnite Accounts of the Subdivisions of the Shi'a", Shi'a Islam, Sects and Sufism, ed. Frederick De Jong, Utrecht 1992, s. 1-9.(F─▒─člal─▒, Ethem Ruhi), Ba─čd├ód├«'nin Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar ( el-Fark beyne'l-F─▒rak) (─░stanbul 1979) ├žev.: E. Ruhi F─▒─člal─▒'n─▒n ├çevirenin ├ľns├Âz├╝,   s. VIII-XVII.F─▒─člal─▒, Ethem Ruhi, "─░slam Mezhepleri Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒nda Kar┼č─▒la┼č─▒lan Baz─▒ Problemler", Uluslararas─▒ Birinci ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ Sempozyumu,  ─░zmir 1985, s. 369-377.el-Fihr├« (?), Abd├╝lham├«d, ÔÇťTab├«at├╝ musannef├ótiÔÇÖl-f─▒rak─▒ÔÇÖl-─░sl├ómiyye, IBLA, (63) 2000, sy. 185, s. 3-20;Friedlaender, Israel, " The Heteredoxies of the Shiites in the Presentation of Ibn Hazm", JAOS, XXVIII ( 1907), s. 1-80.Friedlaender, Israel, " The Heteredoxies of the Shiites in the Presentation of Ibn Hazm", JAOS, XXIX ( 1909), s. 1-183. Gimaret, Daniel-Monnot, Guy, " Shahrastan├«. Livre des religions et des Sectes ", I. Traduction avec introduction et notes, Peeters/Unesco 1986.Gimaret, D.,  ÔÇťal-Milal waÔÇÖn-nihalÔÇŁ, EI2 (─░ng) VII, 54-55. Givony, Joseph," Evs├ófu'l-─░m├óm Eb├« Han├«fe f├« Edebi'l-F─▒rak Mes├óil M├╝te┼če'ibe", Kermil Ebh├ós fiÔÇÖl-Lu─ča veÔÇÖl-Edeb, 8(1986), s. 39-69 ("The Portrayal of Imam Abu Hanifa in the Heresiographic Literature of the 10-12th Centures", Proceedings of  the XXXII International Studies Congress for Arabian and North African  1992, LXXI. ). Bu makale Arap├žas─▒ÔÇÖndan dilimize ├ževrilmi┼čtir. Bkz.: ÔÇť F─▒rak Edebiyat─▒nda ─░mam Eb├╗ Han├«feÔÇÖnin Tasviri ve ─░lgili MeselelerÔÇŁ, ├žev.: Muzaffer Tan-N. Kemal Karabiber, ( ─░m├óm M├ótur├«d├« ve Maturidilik (ed.: S├Ânmez Kutlu, Kit├óbiy├ót yay., Ankara 2003) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 59-78.Goldziher, I., " Le d├ęnombrement des sectes mohametanes," Revue de l'histo- ire des religions 26 (1892), s. 129-137;Goldziher, I., ÔÇťDenobrement des Sectes MohametanesÔÇŁ, Ges├╝mmelte Schriften, Hildescheim 1968,  II/406-414. Goldziher, I., Kitab al-Fark bejna-l-f─▒rak wa-bejan al-f─▒rak al-na─čija minhum von Abu Mansur al-Abdulkahir al-Ba─čdadi, ...", ZDMG., 65(1911), s.349-363.el-H├╝seyn├«, es-Seyyid Muhammed er-R─▒z├ó, " F─▒raku'┼č-┼×├«a ev Mak├ól├ótu'l-─░mamiyye li'n-Nevbahti em li'l-E┼č'ar├«", Tur├ósun├ó, 1/1(1405), s. 28-51. (F─▒raku'┼č-┼×├«a veya Mak├ól├ótu'l-─░m├ómiyye Nevbaht├«'nin mi Yoksa Kumm├«'nin mi?", ├žev.: Mehmet Kalayc─▒, ( Bkz.: Kumm├« ve Nevbaht├«, ┼×i├« F─▒rkalar Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót  veÔÇÖl-F─▒rak ÔÇôF─▒rakuÔÇÖ┼č-┼×├«a , ├žev.: Sabri Hizmetli- Hasan Onat- S├Ânmez Kutlu-Ramazan ┼×im┼ček, Ankara Okulu yay., Ankara 2004,  s. 287-318. )Kamali, M. Hashim,  ÔÇťMadhhabÔÇŁ, ER, IX, 66-70.Kutlu, S├Ânmez, " ─░slam D├╝┼č├╝ncesinde Tarihsel Din S├Âylemleri Olgusu", ─░sl├ómiy├ót Dergisi, cilt: 4, 4(2001), s. 15-36.Laoust, H., " L'heresiograhpie musulmane sous les Abbasides", Cahiers de civilisation medievale, 10 (1967), s. 157-178.Laoust, H., " La classification des Sectes Dens le Fark d'al-Baghdadi ", RE─░, 29(1961), s. 19-59.Laoust, Henri, " La classification des sectes dans l'heresiographie ash'arite", Arabic and Islamic Studies in Honor of Hamilton A.R. Gibb, ed. by. George Makdisi, Leiden 1965, s. 377-386.Lewinstein, K., " The Azariqa in Islamic Heresiography", Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 54(1991), s. 251-268.Lewinstein, Keith, "Notes on Eastern Hanaf─▒te Heresiography", Journal of the American  Oriental Society, 114.4(1994), s. 583-598.Lewinstein, K., "Making and Unmaking a Sect:The Heresiographers and the Sufriyya," Studia Islamica, 76 (1992), s. 75-96.  Lewinstein, K., Studies in Islamic Hersiography: The Khaw├órij in Two F─▒raq Tradition, Ph.D. dis., Princeton University, 1989. Madelung, Wilfred, "Bemerkungen zur Imamitischen F─▒rak-Literature", Der Islam , 42(1967), s. 37-52.("─░mamiye F─▒rak-Literat├╝r├╝ne Dair M├╝lahazalar", ├žev.: Ali Dere,. ( Bkz.: Kumm├« ve Nevbaht├«, ┼×i├« F─▒rkalar Kit├óbuÔÇÖl-Mak├ól├ót  veÔÇÖl-F─▒rak ÔÇôF─▒rakuÔÇÖ┼č-┼×├«a , ├žev.: Sabri Hizmetli- Hasan Onat- S├Ânmez Kutlu-Ramazan ┼×im┼ček, Ankara Okulu yay., Ankara 2004, s. 271-286.)Madelung, Wilferd, "Fr├╝he mu'tazilitsche H├áresiographie: Das Kit├ób al-Us├╗l des ─×a'far b. Harb?" Der Islam 57 (1980), s. 220-236 (= Religious Schools and Sects, no.6). Makdisi, G., " Ash'ari and the Ash'arites in Islamic Religious History", Studia Islamica 17(1962), s. 37-80.Miles, George C., " Some New Light on the History of Kirman in the First Century of the Hicr├óh", The World of Islamic Studies in honur of Philip K. Hitti adl─▒ kitab─▒n i├žerisinde, ed. James Kritzeck and R. Bayly Winder, New York 1960,  s. 85-98. M├«sem b. el-Cen├ób├«, ─░lm├╝ÔÇÖl-milel veÔÇÖn-nihal, bs. yeri yok (M├╝esseset├╝ ├Äb├ól), 1994, t├╝r.yer.;Onat, Hasan, " T├╝rkiye'de ─░slam Mezhepleri Tarihi'nin Geli┼čim S├╝recinde Prof.Dr. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'n─▒n Yeri",  Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'ya Arma─čan ( Ankara 2002) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 236-254.Ritter, H., " Philologika III: Muhammedanische Haresiographen", Der Islam, 18(1929), s. 35-59.Schacht, Joseph, " An Early Murci'it Treatise : The Kitab al-Alim wa'l-Muta'allim", Oriens, 17 (1964), s. 96-117.Schacht, Joseph, " New Sources for the History of Muhammedan Theology", Studia Islamica, 1(1953), s. 23-42.Sourdel, D., " La classification des sectes islamiques dans 'le  Kit├ób Al-Milal d'Al-Shahrast├ón├«" Studia Islamica, XXXI (1970), s. 239-248.Steinscneider,  M., "Die kanonische  Zahl der muhammedanischen Secten",  ZDMG.,  4 (1850), s. 147-170. ZDMG 57 ( 1903), s. 474-507.Strothmann, R., " On the History of Islamic  Heresiography", Islamic Culture, 12(1938), s. 5-16.Strothmann, R., " Islamische Konfessionskunde und das Sektenbuch des As'ari", Der Islam, 19 (1931), s. 193-242.┼×ane├ži, K├óz─▒m M├╝d├«r, "Nazar-i T├ór├«h-i Mez├óhib u Edy├ón", Ferheng-i F─▒rak-i ─░sl├óm├«'nin ( Me┼čhed 1367) ├ľns├Âz├╝, s. 2-25.e┼č-┼×ehrist├ón├«, Muhammed b. Abdulkerim , " el-Milel ve'n-Nihal (Mukaddimeler) " , ├žev.: Abdurrahman K├╝├ž├╝k - Mustafa Erdem- Adem Ak─▒n.,  A├ť─░FD.,  30(1988), s. 1-33.e┼č-┼×ehrist├ón├«, Muhammed b. Abdulkerim, " Kit├ób'u'l-Milel ve'n-Nihal ",  n┼čr., Muhammed b. Tavit et- Tanci, A├ť─░FD., 5( 1-4), 1956, s. 1-16. (Arap├ža metinlerde ne┼čredilmeyen k─▒s─▒mlar Arap├ža metin olarak )Thomson, William, "The Sects an Isl├óm (─░sl├óm ve Mezhepler)", ├žev.: Adil ├ľzdemir,  Dokuz Eyl├╝l ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak. Der.,  say─▒:1(1983), s. 312-332.Turan, Ahmed, " ─░slam Mezhepleri Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒nda Takip Edilmesi Gereken Yollar ", G├╝n├╝m├╝z Din Bilimleri Ara┼čt─▒rmalar─▒ ve Problemleri Sempozyumu,  Samsun 1989, s. 455-459.├ťnal, A. B├╝lent, " T├╝rkiye'de ─░sl├óm Mezhepleri Tarihi ├çal─▒┼čmalar─▒na Bak─▒┼č", Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'ya Arma─čan (Ankara 2002) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 326-335.von Ess, Josef, " Biobibliographische Notizen zur Islamischen Theologie ", Die Welt Des Orients,  XVI (1985), s.128-135.von Ess, Josef, " Abu'l-Ma'ali Mohammad", Encylopedia Iranica. van Ess, Josef, "Die K├ómil├«ya: Zur Genese einer h├áresiographen Tradition," Die Welt des Islams, 28 ( 1988 ). van Ess,  Josef , " Das Kitab├╝'l-─░rqa des Hasan b. Muhammed b. el Hanafiyya ", Arabica,  XXIII (1974),  s. 20-52,                 von Ess,  Josef , "The Beginning of Islamic Theology ", The Cultural Context of Medieval Learning, (ed.) John Emery Murdoc- Edith Dudley Sylla, Hollanda 1975,  s. 87-115.Walker, Paule E., " An Isma'ili version of the heresiography of the seventy-two erring sect", Mediaeval Isma'ili History and Thought (ed. Farhad Daftary, Cambridge 1996) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 161-177. Watt, W. Mongomery, ─░slam D├╝┼č├╝ncesinin Te┼čekk├╝l Devri, ├žev.: Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, ─░stanbul 1981, Giri┼č, s. 1-7.Watt, W. Montgomery, " The Signigicance of the sects in Islamic  Theology", Actas do IV Congresso de Etudos Arabes e Islamic, 1986, Leiden 1971, s. 169-173.Watt, W. Montgomery, " The Great Community and the Sects", Theology and Law in Islam i├žinde, n┼čr.: G. E. von Grunebaum, Wiesbaden 1971, s. 25-36.Watt, W. Montgomery, " The study of the Development of Islamic Sects", Acta Orientalia Neerlandica i├žinde, n┼čr.: P. W. Pestman, Leiden 1971, s. 82-91.Wensick, A. J., "Die Enststehung der muslimischen Reinheitsgesetzgehung" Der Islam, (1914), s. 79-80Y├Âr├╝k├ón, Yusuf Ziya, " ┼×ehristan├« Milel ve Nihal 'da Mezhepler Nas─▒l Yaz─▒lm─▒┼čt─▒r", DF─░FM.,  sene: II, say─▒: 5-6, ─░stanbul 1927, s. 187-277.Y├Âr├╝k├ón, Yusuf Ziya, " ┼×ehrist├ón├« I", DF─░FM., 3(1926),  s. 263-314.Y├Âr├╝k├ón, Yusuf Ziya, ÔÇť ┼×ehrist├ón├« II", DF─░FM., 5-6 (1927), s. 187-277.Y├Âr├╝k├ón, Yusuf Ziya, " Mezheplere Dair Kaynaklara Ni├žin G├╝venilemez", ( " ─░sl├óm Ak├óid Sisteminde Geli┼čmeler ve ─░m├óm-─▒ ├ézam Eb├╗ Han├«fe (II)", A├ť─░FD., IV(1952), s. 71-87) adl─▒ makale i├žerisinde Ek olarak ( s. 83-84) bulunmaktad─▒r.)Ziy├ó├«, Ali Ekber, Fihrisu mes├ódiriÔÇÖl-f─▒rak─▒ÔÇÖl-─░sl├ómiyye (Kum 1415), I, 8-50, II, 9-161.Zysow,  A., "Two Unrecognized Kerr├óm├« Texts, ", Journal of the American Oriental Society 108 ( 1988 ), s. 583-87.                

 

 

Dipnotlar

[1] Birand, Kamuran, Dilthey ve RickertÔÇÖte Manevi ─░limlerin Temellendirilmesi, Kamuran Birand K├╝lliyat─▒ i├žinde,  Ankara 1998, s. 7.

[2] Birand, Dilthey ve RickertÔÇÖte Manevi ─░limlerin Temellendirilmesi, s. 7.

[3] K├Âpr├╝l├╝, Fuad,  Edebiyat Ara┼čt─▒rmalar─▒, III. Bask─▒, Ankara 1999,   ├ľns├Âz, XII.

[4] Ergun, Do─čan, Sosyoloji ve Tarih, ─░stanbul 1982, 55-56.

[5] Y├Âr├╝k├ón'─▒n tan─▒mlar─▒ onun ─░ctimaiy├ót├ž─▒ mezhepler tarihi yakla┼č─▒m─▒na uygun olarak yap─▒lm─▒┼čt─▒r. ─░leride ├╝zerinde durulacakt─▒r.

[6]el-Ba─čd├ód├«, Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar ( el-Fark beyne'l-F─▒rak), ├žev. E. Ruhi F─▒─člal─▒'n─▒n "├çevirenin  ├ľns├Âz├╝", Ankara 1991,  XXII.

[7]Kr┼č.: Onat, Hasan,  " Din Anlay─▒┼č─▒m─▒z─▒n Kaynaklar─▒ ├ťzerine Baz─▒ D├╝┼č├╝nceler ", T├╝rk Yurdu, Cilt.13, 75(1993), 48.

[8] Ahmet Turan taraf─▒ndan yap─▒lan tan─▒m ise ┼č├Âyledir: "─░slam Mezhepleri Tarihi, b├╝t├╝n ─░slami anlay─▒┼člar─▒, fikirleri biraraya toplayan bir bilim dal─▒d─▒r."  Bkz.: ─░sl├óm Mezhepleri Tarihi, Samsun 1993, V. Bu tan─▒m, ─░slam Mezhepleri Tarihi'nin s─▒n─▒rlar─▒n─▒ zorlayan bir tan─▒m olup i├žine girmedi─či halde bir ├žok ┼čeyin bu bilimin alan─▒na sokulmas─▒ anlam─▒na gelmektedir.

[9] F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, XVII.

[10]Ta┼čk├Âpr├╝zade, Mevz├╗at├╝'l-Ul├╗m, ├žev.: Kem├óaludd├«n Muhammed Efendi, ─░stanbul 1313, 347; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XVI.

[11]F─▒─člal─▒, Ethem Ruhi,  " ─░sl├óm Mezhepleri Tarihi Ara┼čt─▒rmalar─▒nda Kar┼č─▒la┼č─▒lan Baz─▒ Problemler", Uluslararas─▒ Birinci ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ Sempozyumu, ─░zmir 1985, 369.

[12] Onat, Hasan, " T├╝rkiye'de ─░slam Mezhepleri Tarihi'nin Geli┼čim S├╝recinde Prof.Dr. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'n─▒n Yeri", Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'ya Arma─čan  ( Ankara 2002) adl─▒ kitap i├žerisinde, 236.

[13] Y├Âr├╝k├ón, Y├Âr├╝k├ón, Yusuf  Ziya, Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├ón├« ÔÇťMilel ve NihalÔÇŁ ├ťzerine Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Bir ─░nceleme ve Mezheplerin Teatkikinde Us├╗l, yay. haz. : Murat  Memi┼č, K├╝lt├╝r Bakanl─▒─č─▒ yay─▒n─▒, Ankara 2002. 83.

[14] el-Ke┼č┼č├«, ─░htiy├óru Ma'rifeti'r-Ric├ól (Ric├ól), thk. Es-Seyyid Mehd├« er-Rec├ó├«, Kum 1404, II, 542.

[15] Bkz.: F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âs├╝ÔÇŁ, XIII-XIV.

[16]  F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âs├╝ÔÇŁ,  XII.

[17] Bkz. Mesâilu'l-İmâme, 9.

[18] el-Milel ve'n-Nihal, II/19.

[19]┼×ehrist├ón├«, Milel kelimesini Erb├óbu'd-Diy├ónet ve Ehlu'd-Diy├ón├ót ile birlikte ve e┼č anlaml─▒ kullanmaktad─▒r. Bkz.: el-Milel ve'n-Nihal, I/19.

[20] Ahmed b. Yahya, el-M├╝nye ve'l-Emel, 43.

[21] Ba─čd├ód├« taraf─▒ndan ┼×a'b├« olarak kaydedilmi┼čse de do─črusu  el-Kab├« olmal─▒d─▒r. Bkz.: Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar, s.178. Konuyla ilgili tat─▒┼čmalar i├žin bkz.. Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 192; F─▒─člal─▒,  Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar, s.178, Dipnot: 6.

[22]  ─░slam mezheplerine dair yazanlar hakk─▒nda geni┼č bilgi i├žin bkz.: Y├Âr├╝k├ón,  ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 192;  Sezgin, Fuat, T├ór├«huÔÇÖt-Tur├ósiÔÇÖl-Arab├«, ├žev.: F. Eb├╗ÔÇÖl-Fazl- M.F. Hic├óz├«, Kahire, 1971, I/105-142; ─░bn Teymiyye, Minh├ócuÔÇÖs-S├╝nne ve Muv├ófak├ótu Sar├«hiÔÇÖl-Menk├╗l adl─▒ eserleri; Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť┼×ehrist├ón├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6( 1927), 189 vd; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, 19-22.

[23] el-E┼č'ar├«, Mak├ól├ótu'l-─░sl├ómiyy├«n, thk. Hellmut Ritter, Wiesbaden 1980, Yem├ón b. Reb├ób: 103, 119-120; Zurk├ón: 40, 44, 55-56, 60, 61, 63, 331, 345,364, 367, 511, 582-583; CaÔÇÖfer b. Harb: 40-41, 173, 486, 157, 191, 513-514; Ker├óbis├«: 95, 457, 602. Kr┼č.:  ÔÇť Sehrist├ón├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 191.

[24] Kr┼č.:  ÔÇť Sehrist├ón├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 192.

[25] Bkz.: Makâlâtu'l-İslâmiyyîn, 337.

[26] Haricilerin Sa'lebiyye adl─▒ alt grubuna mensup olan Yem├ón b. Reb├ób,  Haricilerin me┼čhur musann─▒flar─▒ndand─▒r. Bkz.: ─░bnuÔÇÖn-Ned├«m, el-Fihrist, Beyrut trz., 258; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin  ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XIV. )

[27] Haricilerin Necdiyye f─▒rkas─▒n─▒n reisi olan Necdet b. ├émir (Uveymir), eserini  Haricilerin g├Âr├╝┼člerini ele almak i├žin  yazm─▒┼čt─▒r. Bkz.: F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XIV. ( el-M├╝berred, K├ómil, M─▒s─▒r 1355-56, 913ÔÇÖden naklen) 

[28] ─░bnu'n-Ned├«m, el-Fihrist, Tekmile,   1; Sezgin, T├ór├«hu't-Tur├ósi'l-Arab├«, C. 1, c├╝z:4, 19)

[29] ┼×ehrist├ón├«, onun ┼×├«a ile ilgili kitaplar yazd─▒─č─▒n─▒ ve bu eserde f─▒rkalar─▒ d├Ârt ana kola ay─▒rd─▒─č─▒n─▒ zikreder. Bkz.: el-Milel veÔÇÖn-Nihal, thk. Muhammed Seyyid Geyl├ón├«, Kahire 1961,  I/219.

[30] et-T├╗s├«, Ric├ól,  515; el-Em├«n, ┼×erif Yahya , MuÔÇÖcemu'l-F─▒rak─▒'l-─░sl├ómiyye, L├╝bnan 1986, 6.

[31] en-Nec├ó┼č├«, Ric├ól, 281. 

[32]  en-Nec├ó┼č├«, Ric├ól, 161.

[33] ─░bnuÔÇÖn-Ned├«m, el-Fihrist, 259; el-Em├«n, MuÔÇÖcemu'l-F─▒rak─▒'l-─░sl├ómiyye, 6.

[34] ┼×ehrist├ón├«, el-Milel veÔÇÖn-Nihal, I/33, 109 vd. K├ótip ├çeleb├«, , Ke┼čfu'z-Zun├╗n, ─░stanbul 1943, II/1728; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, XIV.

[35]  el-Em├«n, Mucemu'l-F─▒rak─▒'l-─░sl├ómiyye, 5.

[36]  Ba─čdad Mu'tezileÔÇÖnin ileri gelenlerindendir. Bkz.: ─░bn├╝ÔÇÖl-Murtaza, Tabak├ótuÔÇÖl-MuÔÇÖtezile, Beyrut 1961, 89; Sezgin, Fuat, Geschichte des Arabischen Schrifttums, I/622; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, XV; Ba─čd├ód├«,  en ziyade Eb├╗ÔÇÖl-K├ós─▒m Abdullah b. Ahmed el-KaÔÇÖb├«ÔÇÖnin eseri ile ve  onun fikirlerini tenk├«d  ve red ile  u─čra┼čmaktad─▒r. ├ľrnekler i├žin bkz.: Mezhepler Aras─▒ndaki Farklar, ├žev. E. Ruhi F─▒─člal─▒, Ankara 1991, 12, 54, 55, 83, 84, 112, 114, 123, 127, 128, 130-133, 175, 268; Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehrist├ón├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), 192. 

[37] Hadis ve f─▒k─▒hta uzman birisi idi. Bkz.: ─░bnuÔÇÖn-Ned├«m, el-Fihrist, 191; Sezgin, I/599-600; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XV; Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehrist├ón├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 191; Y├Âr├╝k├ón, onunla ilgili ┼ču bilgileri kaydetmektedir: Ba─čd├ód├«, Kit├óbuÔÇÖt-Tev├ór├«h adl─▒ eserinde Eb├╗ Al├« el-Ker├óbis├«ÔÇÖnin  Haric├« mezheplerine dair bir eser yazd─č─▒n─▒ s├Âyler. (el-Ba─čd├ód├«, Kit├óbuÔÇÖt-Tev├ór├«h, K├Âpr├╝l├╝ K├╝tphanesi, No: 857, 858.)  Bu numaralarda kay─▒tl─▒ ┼×ehrist├ón├«ÔÇÖnin Milel veÔÇÖn-Nihal adl─▒ eserin yazmas─▒n─▒n sonunda, ÔÇť el-AsluÔÇÖr-R├óbiÔÇÖ A┼čer min Kit├óbiÔÇÖt-Tev├ór├«h  liÔÇÖl-─░m├óm el-Ecell Eb├╗ Mans├╗r Abdulk├óhir  b. T├óhir el-Ba─čd├ód├« ÔÇť ser levhas─▒yla g├Âr├╝len bir Mak├óleden anla┼č─▒lmaktad─▒r. ( Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 190, Dipnot: 2 ) Ba─čdadi,  Us├╗luÔÇÖd-D├«n adl─▒ eserinde, Ker├óbis├«ÔÇÖnin Mak├ól├ótÔÇÖ─▒ yaln─▒zca  Hav├óricÔÇÖi de─čil di─čer  Ehl-i Ehv├ó mezhepleri hakk─▒nda da bilgiler verdi─čini ve  onun Mak├ól├ót'─▒n─▒n m├╝tekellimlerin Hav├óric ve di─čer f─▒rkalar─▒  tan─▒mada ba┼čvuru kayna─č─▒ oldu─čunu kaydetmektedi. ( Ba─čd├ód├«, Us├╗luÔÇÖd-D├«n, Beyrut 1981, 308.)

[38] Mu'tezile'nin ├Ânde gelen alimi en-Nazz├ómÔÇÖ─▒n taraftarlar─▒ndand─▒r. Bkz.: ─░bnuÔÇÖl-Murtaz├ó, Ahmet b. Yahya, Tabak├ótuÔÇÖl-MuÔÇÖtezile, thk.: Susanna Diwelt-Wilzer, L├╝bnan 1988, 78; Eb├╗'l-Mu├«n en-Nesefi, Tabs─▒ra, II/828; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XV. Eb├╗ Reyh├ón el-B├«r├╗n├«, eserinin mukaddimesinde, sair dinlerin mezhepleri ile ilgili bilgilerde kaynak olarak Zurk├ón ve Eb├╗ Abb├ós ─░r├ón┼čehr├«ÔÇÖyi g├Âstermektedir. (Y├Âr├╝k├ón'dan naklen, bkz.:ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ,  DF─░FM., 5-6(1927), s. 191.

[39] Ebû'l-Muîn en-Nesefi, Tabsıra, II/829.

[40] Ahmet b. Yahya b. el-Murtaz├ó, el-M├╝nye ve'l-Emel fi ┼×erhi'l-Milel ve'n-Nihal, thk. Muhammed Cev├ód Me┼čk├╗r, Beyrut 1990, 44. Ahmed b. Yahy├ó, bu eserden uzun uzun al─▒nt─▒lar yapmaktad─▒r.

[41]Bkz.: el-MesÔÇÖ├╗d├«,  Mur├╗cuÔÇÖz-Zeheb, III/238; Sezgin, I/620; ├ľmer R─▒za Kehh├óle,  MuÔÇÖcemuÔÇÖl-M├╝ellif├«n, D─▒ma┼čk 1380, XII/ 85; Brockelmann, ├Âl├╝m├╝n├╝  297/909 olarak verir, ki bu yanl─▒┼č olmal─▒d─▒r. Bkz.: Supp. I/341-342;  F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XV. Dipnot: 8; Eb├╗'l-Hasan el-E┼čÔÇÖar├«, Eb├╗'r-Reyh├ón el-Bir├╗n├«, es-Seyyid el-Murtaz├ó, ┼×ehrist├ón├«, Abdulk├óhir el-Ba─čd├ód├« ve ─░bn Eb├«'l-Had├«d nakillerde bulunurlar.

[42] ─░bn As├ók├«r, Teby├«nu Kizbi'l-M├╝fter├«, D─▒ma┼čk 1347, 131; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XVI.

[43] K├ótip ├çeleb├«, Ke┼čfuÔÇÖz-Zun├╗n, II/1782; Eb├╗'l-Mu├«n en-Nesef├«, Tabs─▒ra, II/829; Brockelmann, Supp., I/346; Sezgin, I/606; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, XVI; BrockelmannÔÇÖa g├Âre, bu eser K├Âpr├╝l├╝ K├╝t├╝phanesi 856 numaradad─▒r. (Brockelmann, Supp., I/346 F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ,  XVI.Dipnot:12). Eb├╗ Mans├╗r el-M├óturid├« Muhammed b. Muhammed b. Mahm├╗d (333/944)ÔÇÖe ait g├Âsterilen  Usulu'l-─░man ve Risale fi beyani Gur├╗hi Ehli''d-Dal├ól ve Mak├ól├ótihim adl─▒ bir eser Kahire ├ťniversitesi K├╝t├╝phanesi: Nu: 19495ÔÇÖda kay─▒tl─▒d─▒r.  (Eserin sonundaki numara: 44095/851)

[44] Safed├«, V├óf├« biÔÇÖl-Vef├óy├ót,  Beyrut 1991, VI/33-34;  Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), 194, Dipnot: 1. Brockelmann,  bu eserin baz─▒ yazmalar─▒n─▒n bulundu─ču yerleri vermektedir. Bkz. GAL I/423-424, Suppl., I/588.

[45] Katip ├çelebi, Ke┼čfu'z-Zun├╗n, ─░stanbul 1943, II/1820 . Bkz. : Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), 194, Dipnot :1); (┼×ane├ži, Kaz─▒m M├╝dir, "Nazar-i T├órih-i Mez├óhib u Edyan", Ferheng-i F─▒rak-i ─░sl├óm├« ( Me┼čhed 1367) 'nin ├ľns├╝z├╝, s. 24.

[46] el-Mes'├╗d├«, Mur├╗cuÔÇÖz-Zeheb, I/19, 111, 382, 394; II/27, 109, 139, 402, ; III/ 78, 1000, 139, 223, 242, 465. S├╝leymaniye K├╝t├╝phanesi Hekimo─člu b├Âl├╝m├╝nnde,  Nu: 800, v. 92-111ÔÇÖde ona ait b├Âyle bir eser g├Âr├╝nmekte ise de, bu bilgi yanl─▒┼čt─▒r.

[47] Brockelmann, GAL., I/426. WensinckÔÇÖe g├Âre, bu eser, yazar─▒n KahireÔÇÖde 1329ÔÇÖda bas─▒lan BahruÔÇÖl-Kel├óm adl─▒ eserinin ayn─▒s─▒d─▒r. Bkz.: ÔÇť Nesef├«ÔÇŁ,   ─░A., IX/199; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, XXI, Dipnot: 46.

[48] Brockelmann, GAL., I/428; F─▒─člal─▒, ÔÇť├çevirenin ├ľns├Âz├╝ÔÇŁ, XXI. Nesefi'nin konuyla ilgili ba┼čka bir adla bilinen bir eseri bize kadar ula┼čm─▒┼čt─▒r. Bkz.: en-Nesef├«, Necm├╝dd├«n  Eb├╗ Hafs b. Muhammed, Bey├ónu'l-Mez├óhib, es-Seyfu'l-B├ót─▒r li Erk├óbi'┼č-┼×├«ati ve'r-Rev├óf─▒z─▒'l-Kev├ófir adl─▒ mecmuada, Ankara ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi K├╝t├╝phanesi, Nu:  v. 43a-b.

[49] K├Âpr├╝l├╝ K├╝tphanesi, No: 857, 858. Bu konuyu ara┼čt─▒ran Y├Âr├╝k├ón, eserle ilgli ┼čunlar─▒ kaydeder.: Bu numaralarda kay─▒tl─▒ ┼×ehristaniÔÇÖnin Milel veÔÇÖn-Nihal adl─▒ eserinin yazmas─▒n─▒n sonunda, ÔÇť el-AsluÔÇÖr-R├óbiÔÇÖ A┼čer min Kit├óbiÔÇÖt-Tev├ór├«h  liÔÇÖl-─░m├óm el-Ecell Eb├╗ Mans├╗r Abdulkahir  b. T├óhir el-Ba─čd├ód├« ÔÇť ser levhas─▒yla g├Âr├╝len bir Mak├óleÔÇÖden anla┼č─▒lmaktad─▒r. O, Us├╗luÔÇÖd-D├«n adl─▒ eserinin 14. asl─▒nda da ayn─▒ bahsi yazm─▒┼č ise de her iki beyanat aras─▒nda farklar vard─▒r. Binaenaleyh  Kit├óbuÔÇÖt-Tev├ór├«hÔÇÖ─▒n Us├╗luÔÇÖd-D├«nÔÇÖden ayr─▒ bir eser oldu─ču anla┼č─▒lmaktad─▒r. (Y├Âr├╝k├ón, ÔÇť Sehristan├«ÔÇŁ, DF─░FM., 5-6(1927), s. 190, Dipnot: 2).

[50]el-─░sfer├óin├«,  et-Tabs├«r, thk. Kem├ól Y├╗suf el-H├╗t, Beyrut 1983, 194. Bat─▒n─▒lere ve di─čer f─▒rkalara kar┼č─▒ Ehl-i S├╝nnet veÔÇÖl-CemaatÔÇÖin fikirlerini ortaya koymak i├žin y─▒z─▒lm─▒┼č bir eserdir.

[51] C├óh─▒z, her bir f─▒rkaya dair m├╝stakil eserler yazm─▒┼čt─▒r. (el-─░sfer├óin├«, et-Tabs├«r, 43) Ancak bu eserlerinden ┼×ia ile ilgili olan─▒ elimizdedir. Bkz.: el-C├óh─▒z, Mecm├╗atu'r-Res├óil, Kahire 1324, 178-185.

[52] Bkz.: el-Ba─čd├ód├«, Us├╗luÔÇÖd-D├«n, 308.

[53]  el-─░sfer├óin├«, et-Tabs├«r,  193.

[54] ┼×ane├ži, "Nazar-i T├ór├«h-i Mez├óhib u Edy├ón", s. 23

[55] ┼×ane├ži,  "Naz├ór-i T├ór├«h-i Mez├óhib u Edy├ón",  s. 24.

[56] Lewinstein Do─ču Hanefi F─▒rak Gelene─či ve E┼čÔÇÖar├«-Mutezil├«  f─▒rak gelene─či olmak ├╝zere iki ayr─▒ gelenekten bahseder. Bkz.:Lewinstein, Keith, "Notes on Eastern Hanafite Heresiography", Journal of the American  Oriental Society, 114.4(1994), s. 583-598;  Studies in Islamic Hersiography: The Khaw├órij in Two F─▒raq Tradition, Ph.D. dis., Princeton University, 1989.

[57] Bkz.:Watt,  W. Montgomery, ─░slam D├╝┼č├╝ncesi'nin Te┼čekk├╝l Devri, ├žev. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒, Ankara 1981, 1-7.

[58] F─▒─člal─▒, ÔÇť─░slam Mezhepleri Tarihinde Kar┼č─▒la┼č─▒lan Baz─▒ ProblemlerÔÇŁ, 369-317.

[59] Bu konuda Heresiography veya ba┼čka adlarla m├╝stakil makaleler halinde  yap─▒lan pek ├žok incileme bulunmaktad─▒r. Bu konuda T├╝rk├že ve yabanc─▒ dillerde yap─▒lan ├žal─▒┼čmalar─▒n bir listesini tebli─čin sonunda (Ek: 3 ) verece─čiz.

[60] M├ótur├«d├«li─če ait  baz─▒ Kelam├« eserler ┼čunlard─▒r: el-Maturid├«, Eb├╗ Mans├╗r Muhammed b. Muhammed b. Mahm├╗d (333/944), Kit├ób├╝'t-Tevh├«d,  thk. Fethullah Huleyf, ─░stanbul  1979; Hak├«m es-Semerkand├«, Eb├╗'l-Kas─▒m ─░shak b. Muhammed(342/953), Kit├ób├╝'s-Sev├ódi'l-A'zam, ─░stanbul 1887; Ris├óle fi'l-─░m├ón, ─░stanbul 1887; Eb├╗ Selem es-Semerkand├« ( IV. Asr─▒n ikinci yar─▒s─▒ ), C├╝mel├╝ Us├╗li'd-D├«n, thk., Ahmed Saim K─▒lavuz, ─░stanbul 1989; Eb├╗'l-Leys es-Semerkand├« (383/993), ┼×erhu'l-F─▒kh─▒'l-Ekber, Haydarabad 1321; Ak├«det├╝'l-Us├╗l, ed. W. T. Juynboll, Bijdragen tot de Taal-Land-en Volkenkunde van Nederlandsch-Indie, ser. IV, vol. 5/1881/215-231 u. 267-284; Eb├╗'l-Mu├«n en-Nesefi ( 508/1114), Tabs─▒retu'l-Edille f├« Us├╗li'd-D├«n,   thk. H├╝seyin Atay-┼×aban Ali D├╝zg├╝n, Ankara 2004; Bahru'l-Kel├óm, M─▒s─▒r 1911; et-Temh├«d f├« Us├╗liÔÇÖd-D├«n, thk. Abdulhayy K├óbil, Kahire 1987; Ebu Hafs Necm├╝dd├«n ├ľmer b. Muhammed b. Ahmed en-Nesefi (537/1142), el-Ak├óid, Kahire  1925; en-Nesef├«,  Eb├╗'l Berek├ót Abdullah b. Ahmed (701/1301), el-─░'tim├ód fi'l-─░ÔÇÖtik├ód ( ┼×erhuÔÇÖl-Umde), (Yaz─▒c─▒, Muhammed, Eb├╗ÔÇÖl-Berakat en-Nesef├«, Hayat─▒ ┼×ahsiyyeti ve el-─░ÔÇÖtim├ód fiÔÇÖl-─░ÔÇÖtik├ód Adl─▒ Eseri, Atat├╝rk ├ťniversitesi Sosyal Bilimler Enstit├╝s├╝,  Erzurum 1991.  Bas─▒lmam─▒┼č Y. Lisans); el-U┼č├«, Ali b. Osman (575/1179), al-Kas├«det├╝'l-L├ómiyye f├«'t-Tevh├«d, ─░stanbul 1302/1884-85. ( Daru'l-F├╝nun ├ťniversitesi ─░lahiyat Fak├╝ltesi Dergisi, I-II (1954), 1-21.); ─░bn H├╝mam(861/1457), Kitab├╝'l-Musayere, M─▒s─▒r 1889; H─▒z─▒r Be─č (862/1458),  Kas├«det├╝'n-N├╗niyye,  Ankara 1987; es-Sab├╗n├«, Nuredd├«n Ahmed b. Muhammed b. Eb├« Bekr(580/1184), M├ót├╝r├«diye Ak├óidi, ├žev. Bekir Topalo─člu,  Ankara 1979; el-Kif├óye, (Aru├ži, Muhammed, N├╗redd├«n es-S├ób├╗n├« ve ├ér├ó'uhu'l-Kel├ómiyye min Kit├óbi'l-Kif├óye f├«'l-Hid├óye,Dir├óse ve Tahk├«k, K├óhire ├ťniversitesi, Kahire  1406/1986, I-II, VII+1009. Y├╝ksek Lisans Tezi); el-Pezdev├«, Eb├╗ Y├╝sr Muhammed(493/1099), Ehl-i S├╝nnet Akaidi, ├žev. ┼×erafeddin G├Âlc├╝k, ─░stanbul 1988; Eb├╗ ┼×ek├╗r es-S├ólim├«, Muhammed b. Abd├╝sseyyid b. ┼×uayb el-Ke┼č┼č├« el-Hanef├« ( V./XI y├╝zy─▒l─▒n II. yar─▒s─▒  ), Kit├óbu't-Temh├«d f├« Bey├óni't-Tevh├«d, Selim A─ča Nu: 587; es-Saff├ór el-Buhar├«,   Eb├╗ ─░shak ─░brahim b. ─░smail b. Eb├« Nasr(534/1139), Telh├«s├╝'l-Edille li Kav├óidiÔÇÖt-Tevh├«d ( f├« Us├╗li'd-D├«n) , At─▒f Efendi Ktp., Nu: 1220, ─░st. tar: 1128, 170 v; el-Bey├óz├«, Kem├óluddin Ahmed b. Hasan (1098/1687), ─░┼č├ór├ótu'l Mer├óm an ─░b├ór├ótu'l ─░m├óm, thk.Yusuf Abd├╝rrezz├ók, Kahire 1949. M├ótur├«dili─če ait di─čer kelami edebiyat hakk─▒nda geni┼č bilgi ├žin bkz.: S├Ânmez Kutlu, ÔÇťEb├╗ Mans├╗r el-M├ótur├«d├« ve Maturidi K├╝lt├╝r ├çevresiyle ─░lgili BibliyografyaÔÇŁ, ─░m├óm M├ótur├«d├« ve Maturidilik (ed. S├Ânmez Kutlu) kitab─▒ i├žerisinde, 389-393; 398-414.  E┼čÔÇÖarili─če ait baz─▒ kelami eserler ise ┼čunlard─▒r: el-E┼č'ar├«,  Eb├╗ Hasan Ali b.─░smail (330/941), Kit├ób├╝'l L├╝ma', thk. Richard J. Mc. Charty, Beyrut  1952; Kit├ób├╝'l-─░b├óne an Us├╗li'd-Diy├óne,  Medine 1975; Ris├óle f├« ─░stihs├óni'l Havd f├« ─░lmi'l Kel├óm, Beyrut  1952.el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lkahir b. Tahir b. Muhammed (429/1037), Kit├ób├╝ Us├╗li'd-D├«n, Beyrut 1981; el-C├╝rc├ón├«,  Ali b. Muhammed (816/1413),   ┼×erh├╝'l-Mev├ók─▒f,   ─░stanbul  1292; Kitab├╝'t-Ta'rif├ót, ─░stanbul  trz.; el-C├╝veyn├«, Abd├╝lmelik Eb├╝'l-Me├ól├«  (478/1085), Kit├ób├╝'l-─░r┼č├ód, thk. Es'├ód Tem├«m, Beyrut 1985; el-├Äc├«,  Ad├╗d├╝dd├«n (736/1335), el-Mev├ók─▒f, Kahire  trz.; er-Raz├«, Muhammed b. ├ľmer b. H├╝seyin Fahr├╝ddin  (606/1209), Kit├ób├╝'l-Muhassal, thk. H├╝seyin Atay, Kahire 1991; et-Taftaz├ón├«, Mesud b. ├ľmer b. Abdillah b. Sa'dudd├«n( 712/1332), ┼×erh├╝'l-Mek├ós─▒d,  thk. Abdurrahman Umeyre,  Beyrut 1989; ┼×erh├╝ Ak├óidi Nesef├«, ├žev. S├╝leyman  Uluda─č,  ─░stanbul 1980; e┼č-┼×ehrist├ón├«, Eb├╗ Feth Muhammed b. Abdilker├«m, (548/1153), Nih├óyetuÔÇÖl-─░kd├óm,  ;  Gazal├«,  Eb├╗ Hamid Muhammed b. Muhammed (505/1111), Faysalu't-Tefrika beyne'l ─░sl├óm ve'z Zanad─▒ka, M─▒s─▒r 1907; el- ─░ktis├ód fi'l- ─░tik├ód, Beyrut 1403/1983 ; ─░lc├óm├╝l-Av├óm an ─░lmi'l-Kel├óm (Mecm├╗'at├╝ Res├óili'lGazz├ól├« i├žinde), Beyrut 1406/1986, IV, 60-120; Kav├óid├╝'l -Ak├óid,  (n┼čr. Musa Muhammed Ali) Beyrut 1405/1985; Amid├«, Seyfuddin Ali b. Muhammed, G├óyet├╝-l-Mer├óm fi  ─░lmi'l-Kel├óm,  n┼čr.Hasan Mahmud Abd├╝llatif, Kahire 139/1971; Harp├╗t├«, Abdullatif, T├ór├«h-i ─░lm-i Kel├óm, ─░stanbul 1332; Tenk├«h├╝'l-Kel├óm fi Ak├óidi Ehlil-─░sl├óm, ─░stanbul 1330; Lekk├ón├«, ─░brahim b. ─░brahim, Cevheret├╝'t-Tevh├«d, bask─▒ yeri yok, 1392/1972 (B├óc├╗r├« ┼×erhinin sonunda, s. 493-502); ─░th├óf├╝l-M├╝r├«d bi- Cevhereti't-Tevh├«d , Kahire 1375/1955.

[61]   Eb├« Abdullah b. M├╝slim b. Kuteybe ed-Dineveri (276/889), Uyunu'l-Ahbar, (I-IV), M─▒s─▒r 1963; el-Vak─▒di, Muhammet b. ├ľmer Vakid (207/822), Kitabu'l Me─čazi,(I-III), N┼čr. Jones Marsden, Kahire, 1965; ─░bn A'sem el-Kufi, Eb├╗ Muhammed Ahmed (314/926),  Kit├ób├╝'l-F├╝t├╗h,  ( I-VIII ), Beyrut 1986; el-Makdis├«, Mutahhir b. Tahir,  el-Bed' ve't-T├ór├«h,  Kahire trz.; Eb├╝'l-Fid├ó, ─░m├ód├╝'d-D├«n ─░smail (732/1331), el-Muhtas├ór fi Ahb├óri'l-Be┼čer, Beyrut trz.; ed-Dinever├«, Ahmed b. Davud Ebu Hanife (281/895), Kit├ób├╝ Ahb├óri't-Tiv├ól, thk. Abdulm├╝min Amir, M─▒s─▒r, 1960; el-Bel├óz├╝r├«, Ahmed b. Yahya b. Cabir (279/892), F├╝t├╗hu'l-B├╝ld├ón, ├žev. Musatafa Fayda, Ankara 1987; el-Makriz├«, Takiy├╝ddin, Ahmed b. Ali (845/1444), el-Mev├ó─▒z ve'l ─░tib├ór bi Zikri'l-H─▒t├ót ve'l A's├ór, Beyrut   trz.; el-Mes'├╗d├«, Eb├╝'l-Hasan Ali b. H├╝seyin b. Ali (346/957), M├╝r├╗c├╝'z-Zeheb ve Me├ódin├╝'l-Cevher,  thk. Muhammed Muhyiddin Abd├╝lhamit, M─▒s─▒r  1964; el-Minkar├«, Nasr b. M├╝zahim (212/827), Vak'at├╝ S─▒ff├«n, thk. Abd├╝sselam Harun, Kahire  1962; el-Ya'k├╗b├«, Ahmed b. Eb├« Ya'k├╗b b. Cafer (292/904), et-T├ór├«h, Beyrut   1960; et-Taber├«, Eb├╗ Cafer Muhammed b. Cer├«r (310/922), Tar├«h├╝'l-├ťmem ve'l-M├╝l├╗k, thk. M.Eb├╗'l Fazl ─░brahim, Beyrut trz.; Halife b. Hayy├ót( 240/854), T├ór├«h, thk. Ekrem Ziya el-├ľmer├«, Riyad 1985; Ahbarud'd-Devleti'l-Abb├ósiyye, thk. Abd├╝laziz ed-D├╗r├«- Abd├╝lcebbar el-Mutallib├«, Beyrut trz.; ─░bn Kes├«r,  Eb├╝'l-Fid├ó ─░smail b. Amr (774/1372),  el-Bid├óye ve'n-Nih├óye,  M─▒s─▒r trz.; ─░bn Kuteybe, Eb├╗ Muhammed Abdullah b. M├╝slim (276/889),  el-─░m├óme ve's-Siy├óse, n┼čr. Kahire 1969; ─░bn├╝'l-Es├«r,   Eb├╗ Hasan Ali  b. Muhammed Abd├╝lkerim (630/1223),  el-K├ómil f├«'t-Tar├«h,  M─▒s─▒r  1965; ─░bn Kuteybe, Eb├« Abdullah b. M├╝slim  ed-Dineveri, (├ľ:276), Uy├╗nu'l-Ahb├ór, (I-IV), M─▒s─▒r  1963; ─░bn Sell├óm el-─░b├ód├« (├ľ.273/882), Kit├óbun fihi bedu'l ─░sl├óm ve ┼×er├óiud-D├«n, Thk. ┼×eyh S├ólim b. Yakub, Beyrut 1986; Eb├╝'l-Ferec el-─░sfeh├ón├«, Eb├╝'l-H├╝seyin Ali b. H├╝seyin ( 356/967),  Mek├ótil├╝'t-Talibiyy├«n, thk. Seyyid Ahmed Sakar, Beyrut 1987; ez-Zeheb├«, Eb├╗ Abdillah ┼×ems├╝dd├«n  Muhammed b. Ahmed b. Osman (748/1347), T├ór├«h├╝'l-─░sl├óm ve Tab├ók├ót├╝'l- Me┼č├óh├«r ve'l-A'l├óm, Mektebet├╝'l Kuds├«, Kahire  1947;Ebu Mihnef, Lut b. Yahya (157/774), Maktelu Huseyn, Ba─čdat 1375.

[62] ─░bn Abdirabbih,  Eb├╗ ├ľmer Ahmed b. Muhammed (328/939),  el-Ikd├╝'l-Fer├«d,  n┼čr. A.Emin-A.Zeyn├«  el-Eby├ór├«,  Kahire  1948-1956; en-Nuveyri, ┼×ihabuddin Ahmet b. Abrulvahhab, (733/1332), Nihayetu'l-Ereb Fi Fununi'l-Edep, Thk. Muhammet Ref'at Fethullah, (20. C├╝z.), M─▒s─▒r, 1975; Eb├╗ Ubeyde Ma'mer b. M├╝senn├ó et-Temim├« ( 209/824), en-Nek├óiz beyne Cer├«r ve'l-Ferazdak, thk. Muhammed ─░smail Abdullah es-Sav├«, M─▒s─▒r 1935; el-Ba─čd├ód├«, Abd├╝lkad─▒r b. ├ľmer, H─▒z├ónet├╝'l-Edeb, thk. Abd├╝sselam Muhammed Harun, Kahire 1981; el-Cah─▒z,  Ebu Osman b. Bahr (255/869), el-Bey├ón ve't-Teby├«n, thk. Abd├╝sselam  M.Harun, Kahire 1948; es-Sa├«d├«,  Abd├╝lfett├óh - Musa,  H├╝seyin Yusuf , el-─░fs├óh f├« F─▒khi'l-L├╝─ča,   Dar├╝'l-Fikri'l-Arab├«  trz.; es-Se├ólib├«, Eb├╗ Mans├╗r Abd├╝lmelik b. Muhammed b. ─░smail ( 429/1038), Sim├ór├╝'l-Kul├╗b f├«'l-Muz├óf ve'l-Mens├╗b, thk. Muhammed Eb├╝'l-Fazl ─░brahim, Kahire 1985;  ez-Zebid├«,  Muhammed Murtaza el-H├╝seyn├«  (1205/1790), Tac├╝'l-Ar├╗s min Cev├óh├«ri'l-K├óm├╗s,   thk.Abd├╝ssettar Ahmed Ferr├óc,   Kuveyt 1965; Eb├╝'l-Ferec el-─░sfeh├ón├«, Eb├╝'l-H├╝seyin Ali b. H├╝seyin  (356/967), Kit├ób├╝'l Eg├ón├«, Bulak  1868.

[63]Mezheplerle ilgili bilgilere yer veren ┼čehir tarihlerinden baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r: Tarih-i Sist├ón,  thk. M. Bahar, Tahran 1317; Hasan b. Muhammed b. Hasan el-Kumm├« ( 406/1015 ), Tar├«hu Kum, thk. Seyyid Celal├╝ddin Tahrani, Tahran 1934; ─░bn As├ók├«r, Eb├«'l-K├ós─▒m Ali b. el-Hasen b. Hibet├╝llah b. Abdillah e┼č-┼×├ófi'├« ( 571/1175), Tar├«h├╝ Med├«neti D─▒ma┼čk,  Dar├╝'l-Be┼čeriyye  trz.; el-─░sfeh├ón├«, Eb├╗ Nuaym Ahmed b. Abdillah b. Ahmed b. ─░shak b. Musa(430/1038), Kit├ób├╝ T├ór├«hi Esbeh├ón, thk. Seyyid Kisrev├« Hasen, Beyrut 1990; el-Ezr├ók├«, Eb├╝'l-Vel├«d Muhammed b. Abdullah b. Ahmed (222/837),  Ahb├óru Mekke,  Mekke 1983; el-Ba─čd├ód├«, Ahmed b. Ali b. Sabit (463/1070), Tar├«hu Ba─čd├ód,  Kahire 1931; en-Ner┼čah├«, Eb├╗ Bekir Muhammed b. Ca'fer(348/955), T├ór├«hu Buh├óra, thk., Emin Abdilmecid Bedev├«-Nasrullah M├╝be┼č┼čir et-T─▒raz├«, M─▒s─▒r 1965; Hakim en-Nisabur├«, Eb├╗ Abdillah Muhammed b. Abdillah b. el-Beyyi'(404/1014), Tarih-i Nis├ób├╗r, thk. Richard N. Frye, Mouton 1965; es-Sehm├«(428/1036), T├ór├«h├╝ C├╝rc├ón, Beyrut 1987; ─░bn ─░sfendiy├ór, Muhammed b.  al-Hasan, Tarihu Taberistan, thk. Abbas ─░kbal, Tahran 1942. ─░ng.ilizcesi An Abridged Translation of the History of Tabaristan,  ├žvr. Edward G. Browne, M. A, M. B., London 1905; ─░bn Tayf├╗r, T├ór├«hu Ba─čd├ód, Kahire 1948; Semh├╗d├«, Nurettin Ali b. Ahmet, (├ľ:911.h.), Vefau'l- Vefa bi Ahbari Dari'l- Mustafa,(I-IV), thk. Muhammet Muhyiddin Abdulhamit, Beyrut 1984.

[64] ─░bn Murtaz├ó,  Ahmed b. Yahy├ó (840/1436), Tab├ók├ót├╝'l-Mu'tezile, thk.S.D.Wilzer, Beyrut  1988; ─░bn Eb├« Ya'la,   Eb├╝'l-H├╝seyn Muhammed b. Muhammed (526/1131), Tabak├ót├╝'l-Han├óbile,  Kahire  1952; ─░bn├╝'l-Cezer├«, ┼×ems├╝ddin Muhammed b. Muhammed, Gayet├╝'n-Nih├óye f├« Tab├ók├óti'l-Kurr├ó, thk. Gotthelf Bergstrasser, Kahire 1933; Eb├╗ Nuaym el-─░sfehan├«, Muhammed b. Ali b. el-Hasan(320/932), Kitab├╝ Hatmi'l-Evliy├ó, thk., Osman ─░smail Yahya, Beyrut 1965; ─░bn Hallik├ón, Eb├╝'l-Abbas ┼×ems├╝ddin Ahmed Muhammed b. Eb├« Bekr, Vef├óy├ót├╝'l-A'y├ón ve Ebn├ói'z-Zaman, thk. ─░hsan Abbas, Beyrut 1977; ez-Zeheb├«, Eb├╗ Abdillah ┼×ems├╝dd├«n  Muhammed b. Ahmed b. Osman (748/1347), T├ór├«h├╝'l-─░sl├óm ve Tab├ók├ót├╝'l- Me┼č├óh├«r ve'l-A'l├óm, Mektebet├╝'l Kuds├«, Kahire  1947; ez-Zeheb├«, Eb├╗ Abdillah ┼×ems├╝dd├«n  Muhammed b. Ahmed b. Osman (748/1347), Siyer├╝ A'l├ómi'n-N├╝bel├ó,  Beyrut 1985; ─░bn Kuteybe, Eb├╗ Muhammed Abdullah b. M├╝slim (276/889),   el-Me├órif, thk. Servet Ukk├ó┼če, Kahire 1981; ─░bn Kutlubo─ča, Ebu'l-Adl Zeyn├╝ddin Kas─▒m ( 879/1474), T├ór├«h├╝'t-Terac├╝m f├« Tabak├óti'l-Hanefiyye, Ba─čdat 1962; Veki',   Muhammed b. Halef b.Hayyan , Ahb├óru'l-Kud├ót, thk. Abd├╝laziz Mustafa Mera─č├«,  Kahire 1947; Ta┼čk├Âpr├╝zade, Ahmed b. Mustafa,  Miftah├╝'s-Saade ve'l-Misb├óhi's-Siy├óde, thk. Kamil Kamil Bekr├«-Abd├╝lvehhab Eb├╗'n-N├╗r, Kahire 1968; el-Buh├ór├«, Eb├╗ Abdillah Muhammed b. ─░smail b. ─░brahim b. el-Mu─č├«re (256/870), Tarih├╝'l-Keb├«r, Beyrut trz.; el-Buh├ór├«, Eb├╗ Abdillah Muhammed b. ─░smail b. ─░brahim b. el-Mu─č├«re (256/870), T├ór├«h├╝'s-Sa─č├«r, thk. Mahmud ─░brahim Zayed, Kahire  1977; el-Fesev├«, Eb├╗ Yusuf Ya'k├╗b b. S├╝fy├ón(277/890), Kit├ób├╝'l Ma'rife ve't-T├ór├«h, Ba─čd├ót   1975; el-L├╝knev├«, Muhammed Abd├╝lhay  el-Hindi (1304/1886), Fev├óid├╝'l-Behiyye, M─▒s─▒r 1906; es-Saymer├«,  Eb├╗ Abdillah H├╝seyin b. Ali (436/1044), Ahb├ór├╝ Eb├« Hanife ve Ash├óbihi,  Beyrut  1976; ─░bn Ebi'l-Vef├ó el-Kure┼č├«, Muhyiddin Eb├╗ Muhammed Abd├╝lkadir b. Muhammed, el-Cevahir├╝'l-Mud├«e f├« Tab├ók├óti'l-Hanefiyye, Haydarabad 1322; es-Safed├«, Salah├╝ddin Halil b. Aybek ( 764/1362),  Kit├ób├╝'l-V├óf├« bi'l-Vef├óy├ót, I. cilt, ─░stanbul 1931; II. cilt, Dedering 1949; III. cilt, D─▒ma┼čk 1953; IV. cilt, D─▒ma┼čk 1954; V-XVII. cilt, Weisbaden 1970-1982; ez-Zebid├«, Seyyid Muhammed Murtaz├ó (1205/1790), Kit├ób├╝ Uk├╗d├╝ Cev├óh├«ri'l M├╝n├«fe Edilleti Mezhebi Eb├« Hanife, thk. Vehb├« S├╝leyman ─×aver el-Elb├ón├«, Beyrut 1406; ─░bn Hibb├ón, Muhammed b. Hibb├ón b. Ahmed el-B├╝st├« (354/965),  Kit├ób├╝'l-Me┼č├óhiri ├ťlem├ói'l-Ems├ór, Wiesbaden 1959; Halife b. Hayy├ót( 240/854), Kit├ób├╝'t-Tab├ók├ót, thk. Ekrek Ziya el-├ľmer├«, Riyad 1982; ─░bn Sa'd, Muhammed b. Sa'd (230/844), Tab├ók├ót├╝'l-K├╝br├ó, Beyrut    1958; ─░bn├╝'l-─░m├ód el-Hanbel├«,  Eb├╝'l-Fell├óh Abd├╝lhayy (1089/1678),  ┼×ezer├ót├╝'z-Zeheb f├« Ahb├óri men Zeheb, Beyrut trz.; ─░bn Subk├«, Tac├╝ddin Eb├╗ Nasr Abdulvehh├ób (711/1380), Tab├ók├ót├╝'┼č-┼×afiiyyeti'l K├╝br├ó, Kahire 1323-24; ─░bn Ta─čriberd├«, Cemal├╝ddin Eb├╝'l-Meh├ósin Yusuf(874/1469), en-N├╝c├╗m├╝'z-Z├óhire f├« M├╝l├╗k├« M─▒sr ve'l-K├óhire, Kahire trz.; ─░bn├╝'l-Es├«r, Eb├╗ Hasan Ali  b. Muhammed Abd├╝lkerim (630/1233),  ├ťsd├╝'l G├óbe f├« Ma'rifeti's- Sahabe, M─▒s─▒r  1868-1869; Eb├╗ Nuaym el-─░sfeh├ón├«, Ahmed b. Abdillah(430/1038), Hilyet├╝'l-Evliy├ó ve Tab├ók├ót├╝'l-Asfiy├ó, Matbaat├╝'s-Saade 1979; ez-Zeheb├«, Eb├╗ Abdillah ┼×ems├╝dd├«n Muhammed b.Ahmed b.Osman (748/1347), el-─░ber f├« Haberi men ─×aber, thk.Muhammed b.Sa├«d, Beyrut trz.; ez-Zeheb├«, Eb├╗ Abdillah ┼×ems├╝dd├«n  Muhammed b. Ahmed b. Osman (748/1347), Tezkiret├╝'l-Huff├óz, Haydarabad 1956.

[65] el-Mizz├«, Cemal├╝ddin Eb├╝'l-Haccac Yusuf (742/1341), Tehz├«b├╝'l-Kemal f├« Esm├ói'r-Ric├ól, thk. Bi┼čar Avvad Ma'ruf, Beyrut 1982-1992; en-Neca┼č├«,  Eb├╝'l-Abbas Ahmed b. Ali  (450/1058), er-Rical├╝'n-Neca┼č├«, thk. Muhammed Cevad,  Beyrut   1988; el-Ke┼č┼č├«, Eb├╗ Amr  Muhammed b. ├ľmer b. Abdilaziz, er-Ric├ól, Matbaat├╝'l-Ced├«de 1317; ─░bn Eb├«'l Hatim er-R├óz├«,  Eb├╗ Muhammed Abdurrahman Muhammed b. ─░dris (327/936), el-Cerh ve't Ta'd├«l, Haydarabad 1952; el-Ukayl├«, Eb├╗ Ca'fer Muhammed b. Amr b. Musa b. Hammad(322/933), Kit├ób├╝'d-D├╝├óf├ói'l-Keb├«r, thk. Abd├╝lm├╗ti' Emin Kal'ac├«, Beyrut trz.; ez-Zeheb├«, Eb├╗ Abdillah ┼×ems├╝dd├«n  Muhammed b. Ahmed b. Osman (748/1347), Miz├ón├╝'l-─░'tid├ól f├« Nakdi'r-Ric├ól, Kahire 1963; ─░bn Hacer, Eb├╝'l-Fazl  Ahmed b. Ali (852/1448),  el-─░s├óbe f├« Temy├«zi's-Sah├óbe,  M─▒s─▒r   1328; ─░bn Hacer,   Ahmed b. Ali (852/1448), Tehz├«b├╝'t-Tehz├«b,  Beyrut 1967; ─░bn Hacer,   Ahmed b. Ali (852/1448), Lis├ón├╝'l-M├«z├ón, Beyrut 1950; ─░bn Hibb├ón, Muhammed b. Hibb├ón b. Ahmed el-B├╝st├« (354/965), Kit├ób├╝'l-Mecr├╗h├«n mine'l-Muhaddis├«n ve'd-Duaf├ói ve'l-Metr├╗k├«n, thk. Mahmud ─░brahim Zayid, Halep 1975; ─░bn Hibb├ón, Muhammed b. Hibb├ón b. Ahmed el-B├╝st├« (354/965), T├ór├«h├╝'s-Sik├ót, Haydarabad 1982; el-Ha┼č├«m├«, Sa'd├«, Eb├╗ Zur'a er-R├óz├« ( 264/877) ve C├╝h├╗d├╝hu F├«'s-S├╝nneti'n-Nebeviyye mea Tahk├«ki Kit├óbihi'd-Duaf├ó ve Ecvibetihi al├ó Es'ileti'l-Berz├ó├«,  Medine 1989; el-'Icl├«, Ahmed b. Abdillah b. Salih Eb├╝'l-Hasan (261/874),  T├ór├«hu Sik├ót, thk. Abd├╝lmuti' Kal'ac├«, Beyrut 1984; el-L├╝knev├«, Muhammed Abd├╝lhay  el-Hindi (1304/1886), er-Ref' ve't-Tekm├«l f├«'l-Cerh ve't-Ta'd├«l, thk. Abdulfettah Eb├╗ Gudde, Beyrut  1987; ─░bn  Hacer, Eb├╝'l-Fazl Ahmed b. Ali (852/1448),  Lis├ón├╝'l-Miz├ón, Haydarabad   1331; ─░bn├╝'l-Cevz├«, Cemal├╝ddin Eb├╝'l-Ferec Abdurrahman b. Muhammed (597/1200), Kit├ób├╝'d-D├╝af├ó ve'l-Metr├╗k├«n, thk. Eb├╝'l-Fid├ó ve Abdullah  el-K├ód├«, Beyrut 1986.

[66] Bunlardan baz─▒lar─▒ ┼čunlard─▒r: ─░bn├╝'n-Ned├«m,  Muhammed b. ─░shak (385/955), el-Fihrist,    Beyrut   1964; et-T├╗s├«, Eb├╗ Cafer Muhammed b. el-Hasan (460/1067), el-Fihrist, tsh. Muhammed Sad─▒k, Necef  1960; Katip ├çelebi,   Mustafa b. Abdullah (1067/1657),  Ke┼čf├╝'z Z├╝n├╗n,  ─░stanbul  1971; Kehh├óle, ├ľmer R─▒za , Mu'cem├╝'l-M├╝ellif├«n, Beyrut trz.; Zirikl├«, Hayreddin, el-A'l├óm ve'l-Esm├ó, Kahire  1954-1959; el-Ba─čdad├«, ─░smail Pa┼ča,  Hediyyet├╝'l-Arif├«n, ─░stanbul 1955; Brockelmann, Carl, Geschichte der Arabischen Literatur, Leiden 1937-1947;Sezgin, Fuad , T├ór├«h├╝'t-T├╝r├ósi'l-Arab├«,   Riyad   1984.

[67] Bekri, Eb├« Ubeyid Abdullah b. Eb├« Abdulaziz el-Kubra el- Endulusi (387),  Mu'cem ma ─░sta'cem, Thk. Mustafa Saka, (1-2), Kahire, 1949; ─░bn. Havkal, Eb├╝'l-Kas─▒m Muhammed (├Âl. 367/977),  S├╗ret'├╝l-Arz, Beyrut trz.; ─░bn R├╝ste, Eb├╗ Ali Ahmed b. ├ľmer, A'lak├╝'n-Nef├«se, Leiden 1967; Y├ók├╗t el-Hamev├«, Eb├╗ Abdullah Yak├╗t b. Abdillah er-R├╗m├« ( 626/1228), ┼×ihab├╝dd├«n Eb├╗ Abdillah b. Abdillah (626/1228), Mu'cemu'l B├╝ld├ón, Leibzig 1870; Gerdiz├«, Abd├╝'l-Hayy b. ed-Dahh├ók, Zeyn├╝'l-Ahb├ór, thk. A. Habib├«, Tahran 1347; el-Mukaddes├«, ┼×emseddin Eb├╗ Abdillah Muhammed b. Ahmed el-Be┼č┼č├ór├« (375/985'den sonra), Ahsen├╝'t-Tek├ós├«m f├« Ma'rifeti'l-Ek├ól├«m, thk. j. Geoje, Leiden  1906; ─░bn├╝'l-Fakih, Eb├╗ Bekr Ahmed b. Muhammed el-Hemad├ón├« ( 365/975), Kit├ób├╝'l-B├╝ld├ón, thk. De Geoje, Leiden 1885.

[68] ─░bn├╝'l-Kelb├«, Eb├╗ M├╝nzir Hi┼čam b. Muhammed es-S├óib ( 204/819), Cemheret├╝'n-Neseb, thk., Naci Hasan, Beyrut 1986; ez-Z├╝beyr├«, Eb├╗ Abdillah el-Mus'ab b. Abdillah (236/850), Kit├ób├╝ Nesebi Kurey┼č,  thk. E. Levi Provencal, Kahire 1953;          Kalka┼čendi, Eb├« Abbas Ahmet b. Ali, (├ľ. 821), Nihayetu'l Ereb fi Marifeti Ensabil Areb, (1), Beyrut, 1984. Kahire, 1959; es-Sem'├ón├«, Abd├╝lkerim b. Muhammed b. Mans├╗r et-Tem├«m├« ( 562/1166),  el-Ens├ób, Beyrut 1988; el-Bel├óz├╝r├«, Ens├ób├╝'l-E┼čr├óf, thk. Muhammed Bak─▒r el-Mahm├╗d├«,  Beyrut 1988; el-Mukaddes├«, Abdullah b. Ahmed b. Muhammed b.Kudame , et-Teby├«n f├« Ens├óbi'l-Kure┼čiyy├«n, thk. Muhammed Nayif ed-Deylem├«, Beyrut 1988; ─░bn Hazm,  Ebu Muhammed Ali b. Ahmed  b. Sa├«d el-End├╝lis├«(456/1064), Cemheret├╝'l-Ens├ób, thk. Abd├╝sselam Muhammed Harun, Kahire 1962; el-M├╝berred, Eb├╗'l-Abbas Muhammed b. Yezid el-Ezd├« el-Uman├« (258/871), Neseb├╝ Adn├ón ve Kaht├ón (min Mecm├╗ati'r-Res├óili'l-Kem├óliyye fi'l -Ens├ób, Taif , es -Se├╗diyye 1980

[69] S├╝nn├« Tefsirler: er-R├óz├« (al-Fahr├╝dd├«n ),  Mef├ótihu'l-─×ayb, Amiriyye, Kahire 1289 H; el-Beyd├óv├«, Env├óru't-Tenz├«l ve Esr├óru't-Te'v├«l, D├óru'l-Kutubi'l-Arabiyye,  Kahire 1330 H.; en-Nesef├«, Med├óriku't-Tenz├«l ve Hak├óiku't-Te'v├«l, es-Sa├óde, Kahire 1321 H.; el-H├ózin, Elb├óbu't-Te'v├«l f├« Me├óni't-Tenz├«l, et-Tekadd├╝m, Kahire 1321 H.; Eb├╗ Hayy├ón, el-Bahru'l-Muh├«t, es-Sa├óde, Kahire 1328 H.; en-Nis├ób├╗r├«, Garibu'l-Kur'├ón ve Reg├óibu'l- Furk├ón, el-Amiriyye, Kahire 1332 H.; el-Al├╗s├«, R├╗hu'l-Me├óni, ─░d├ór├ótu't-T─▒baati'l-Muniriyye,  Kahire trz. Hanef├« Tefsirler: el-Cass├ós, Ahk├ómu'l-Kur'├ón, Mektebetu'l-M─▒sr─▒yye, Kahire 1347 H. Malik├« Tefsirler: Eb├╗ Bekr ─░bnu'l-A'r├ób├«, Ahk├ómu'l- Kur'├ón,  el-Sa├óde, Kahire 1331 H.; el-Kurt├╗b├«, el-C├ómi' li Ahk├ómu'l-Kur'├ón, D├óru'l-Kutub, Kahire 1932-45. Genel Tefsirler: et-Taber├«, C├ómiu'l-Bey├ón f├« Tefs├«ri'l-Kur'├ón, el-Matbaatu'l-Amiriyye, Kahire 1323 H.; el-Ba─čd├ód├« (el-Huseyn b. Mes'├╗d),  Me├ólimu't-Tenz├«l, Men├ór,  Kahire 1345 H; ─░bn Kes├«r (el-Haf─▒z Im├ód├╝'d-Din, Tefs├«ru'l-Kur'├óni'l-Az├«m, el-Matbaatu't-Tic├óriyye,  Kahire 1356 H.;  es-Se├ólib(Abdurrahman), el-Cev├óhiru'l- His├ón, Cezayir 1323 H. Zeyd├« Tefsirler: Yusuf et-T├«l├ón├«, es-Semer├ótu'l-Y├ónia, yazma,  Daru'l- Kutub Nu: 41; e┼č-┼×evk├ón├«, Fethu'l-Kad├«r, Kahire 1349 H. Haric├« Tefsirler: Muhammed Atfi┼č, Ham├óyu'z-Z├ód il├ó D├óri'l-Me├ód, Zengebar 1314 H.;Nafi b. Ezrak. Ebu Ra┼čid Nafi b. Ezrak el-Hanzeli el-Hanefi, Mesail├╝ Nafi b. el-Ezrak,  thk. Muhammed Ahmed Dali, Limasol 1993;Mu'tezil├« Tefsirler: el-K├ód├« Abdu'l-Cebb├ór, Tenz├«hu'l-Kur'├óni'l-Met├ói'n, el-Cem├óliyye, Kahire 1339 H.e┼č-┼×er├«f el-Murtaza, el-Em├ól├«, es-Sa├óde, Kahire 1325 H.; ez-Zamah┼čer├«, el-Ke┼č┼č├óf, M. Mustafa, Kahire 1330 H.─░m├óm├« Tefsirler: Abdullatif el-Kerz├ón├«, Mukaddimetu Mir'├óti'l-Env├ór ve Mi┼čk├óti'l - Esr├ór, Acem 1303 H. el-Hasan el-Asker├«,  Tefs├«r, Tebriz 1314 H..; el-Kumm├«, Eb├╝'l-Hasan Ali b. ─░brahim ( 217/832), Tefs├«r├╝'l-Kumm├«, thk. Tayyib el-Musev├«, Necef 1387.; et-Tabers├«,   Eb├╗ Ali el-Fazl b. el-Hasen  (548/1153),   Mecma├╝'l-Bey├ón f├« Tefs├«ri'l-Kur'├ón,   Tahran 1314 H.; Molla  Muhsin,  el-Ke┼č┼č├«, es-S├óf├«, ─░ran 1244 H.; es-Seyyid Abdullah el-Alev├«, Tefs├«ru'l-Kur'├ón, Tahran1314H.; Mikd├ód es-Suy├╗r├« (?),  Kenzu'l-─░rf├ón f├« F─▒khi'l-Kur'├ón, Tebriz 1314 H.,  (─░sn├óa┼čer├« )  ; et-Tusi, Muhammed b. el- Hasen b. Ali Ebu Cafer et- Tusi (460/1067-8), Tefsiru't- Tibyan (et- Tibyanu'l- Cami'li- Ulumi'l -Kur'an), I-X, yay.:Ahmed Habib Qasiru'l-Amili, Necef 1383/1963.─░smail├« Tefsir: Eb├╗ Hatim er-Raz├«,   Ahmed b. Hamdan  (324/936),   Kitab├╝'z-Z├«ne f├« Kelim├óti'l-─░slamiyye,  thk. Abdullah Selam es-Samerr├ó├«, Ba─čdat 1988.

[70] ─░bn Manz├╗r, Eb├╝'l-Fazl Cemaleddin Muhammed b.Mukerrem el-Ens├ór├« (711/1311), Lis├ón├╝'l-Arab,   M─▒s─▒r 1307; As─▒m Efendi, Kamus Tercemesi, ─░stanbul  1304/1305; el-Cevher├«,  ─░smail b. Hamm├ód , Tac├╝'l-L├╝─ča ve's-S─▒h├óh el-Arabiyye,   M─▒s─▒r 1856; el-C├╝rc├ón├«,  Ali b. Muhammed (816/1413), Kitab├╝'t-Ta'rif├ót, ─░stanbul  trz.; el-Ezher├«,   Eb├╗ Mans├╗r Muhammed b. Ahmed  (370/980),  Tehz├«b├╝'l-L├╝─ča, thk. Muhammed Eb├╝'l-Fazl ─░brahim, Yrz. Trz.; el-Fir├╗zab├ód├«,   Muhammed b. Yakub Mecd├╝ddin (817/1414) , K├óm├╗s├╝'l-Muh├«t,   Bolak 1306; ─░bn   Sikk├«t,   Ya'k├╗p b. ─░shak  (244/858),  Isl├óhu'l-Mant─▒k,  thk. Ahmed  M.  ┼×akir- Abd├╝sselam  M. Harun, Kahire 1949; ─░bn Dureyd, Eb├╗ Bekr Muhammed b. el-Hasan el-Ezd├« el-Basr├« (321/933), Kitab├╝'l-Cevhereti'l-L├╝─ča, Yrz. Trz. ; es-Sa├«d├«,  Abd├╝lfett├óh - Musa,  H├╝seyin Yusuf , el-─░fs├óh f├« F─▒khi'l-L├╝─ča,   Dar├╝'l-Fikri'l-Arab├«  trz.; et-Teh├ónev├«, Ke┼č┼č├ófu ─░stil├óh├ói'l-F├╝n├╗n, Hindistan 1939.

[71] Baz─▒ menak─▒plar ┼čunlard─▒r: el-Kerder├«,  Haf─▒z├╝ddin Muhammed b. Muhammed b. ┼×ihab el-Harizm├« el-Bezz├óz├« (827/1423),  Men├ók─▒b├╝  Eb├« Hanife,  Beyrut   1981; ─░bn├╝'l-Cevz├«, Eb├╝'l-Ferec Abdurrahman, Men├ók─▒b├╝ ─░mam Ahmed b. Hanbel, thk. Abdullah b. Abdilmuhsin et-T├╝rk├«- Ali Muhammed ├ľmer, M─▒s─▒r 1979; el-Mekk├«, Muvaffak b. Ahmed (568/1172),   Menak─▒b├╝ Eb├« Hanife, Beyrut   1981; ─░bn Hacer el-Heysem├«,  ┼×ih├óbuddin Eb├╝'l-Abbas Ahmed (974/1567),  Men├ók─▒b├╝ ─░m├óm─▒ A'z├óm, ├žev. Ahmet Karadut, Ankara  1983; el-Kevser├«, M. Zahid, Te'n├«b├╝'l-Hat├«b al├ó m├ó Sakahu f├« Tercemeti  Eb├« Hanife mine'l-Ek├óz├«b, Beyrut 1981.

[72] Geni┼č bilgi i├žin bkz.: Togan, A. Zeki Velid├«,  Tarihte Us├╗l, IV. Bask─▒, ─░stanbul 1985, 137-138; K├Âpr├╝l├╝, Fuad, " T├╝rk Edebiyat─▒ Tarihinde Usul", Edebiyat Ara┼čt─▒rmalar─▒ (III. Bask─▒,  Ankara 1999),  adl─▒ kitap i├žerisinde, 14-15.

[73]  Simirnov, N.A., M├╝s├╝lmanski Sektan─▒, Moskova 1930. Belyayev'in Karmatilerle iligili yakla┼č─▒m bunun tipik bir ├Ârne─čidir. Bkz.: E. A. Belyayev,  M├╝s├╝lmanski Sektan─▒, K─▒rg─▒s Devlet Bas─▒mevi,  Frunze 1957, 55.( M├╝selman Tergetleri, Azerice'ye ├žev. E. Esedov,  Bak─▒ 1991, 55).  

[74] Mambataliev, M., Sufizm cana An─▒n K─▒rg─▒zistandag─▒ Ak─▒mdar─▒, Frunze 1972, 11. Mambataliev, ba┼čka bir eserinde dini ak─▒mlar─▒n ortaya ├ž─▒k─▒┼č─▒yla ilgili b├╝t├╝n yakla┼č─▒mlar─▒n yanl─▒┼č oldu─čunu, do─čru olan─▒n  her  t├╝rl├╝ din├« ak─▒m─▒n do─ču┼čunu zaman─▒ndaki siyas├« durum ve ekonomik bask─▒ya dayand─▒ran ve  mezhep kurucusunun toplumdaki sosyal durumunda arayan Marksist-Leninist yakla┼č─▒m oldu─čunu savunur. Bkz.: K─▒rg─▒zistandag─▒ M├╝s├╝lman Sektalar─▒, Frunze 1966, 8.

[75] Mambataliev, Sufizm cana An─▒n K─▒rg─▒zistandag─▒ Ak─▒mdar─▒, 4.

[76] Watt,  ─░slam D├╝┼č├╝ncesi'nin Te┼čekk├╝l Devri, ├žev. Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'n─▒n  ├çevirenin ├ľns├Âz├╝, V.

[77] Geni┼č bilgi i├žin bkz.: ├ľzlem, Do─čan, K├╝lt├╝r Bilimleri ve K├╝lt├╝r Felsefesi, ─░stanbul 2000, 13 vd.

[78] Geni┼č bilgi i├žin bkz.: Ergun, Do─čan, Sosyoloji ve Tarih, ─░stanbul 1982, 62 vd.

[79] ├çift├ži, Adil, Nas─▒l Bir Sosyal Bilim, Ankara 2003, 132.

[80] " Binaenaleyh bir mezhep, ictima├« bir m├╝essesedir ve ancak o mezhebin ya┼čad─▒─č─▒ cemiyetin evsaf ve ┼čeciyesi, anane ve adetleri ve bunlar─▒n  o cemiyette nereden ve ne suretle geldi─či ta men┼čelerine kadar ara┼čt─▒r─▒lmak suretiyle  tetkik edilebilir. Bu sebeple mezheplerin tetkikinde en ziyade, ictima├« hadiselerin tetkiki i├žin takip etti─či esaslar ile ilme yeni bir inki┼čaf veren Durkheim'in usul├╝n├╝ esas ittihaz ederek y├╝r├╝yece─čiz." Bkz.: Y├Âr├╝k├ón, Yusuf Ziya,  Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├ón├« "Milel-Nihal" ├ťzerine Kar┼č─▒la┼čt─▒rmal─▒ Bir ─░nceleme ve Mezheplerin Tetkikiknde Bir Usul, haz. Murat Memi┼č, Ankara 2002, 202.

[81]  Y├Âr├╝k├ón,  Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├ón├«, 199.

[82] Y├Âr├╝k├ón, Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 200.

[83] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 196.

[84] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 206.

[85] Bkz.: Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 202-203.

[86] Bkz.: Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 203-204.

[87] Bkz.: Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 204.205.

[88] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 206.

[89] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 207..

[90] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 208.

[91] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 209.

[92] Mukayese konusunda geni┼č bilgi i├žin bks.: Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 211.

[93] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 214-216.

[94] Y├Âr├╝k├ón,   Eb├╗'l-Feth ┼×ehrist├óni, 218.

[95] Cevizci, Ahmet, Paradigma Felsefe S├Âzl├╝─č├╝, ─░stanbul 1999, 827.

[96] Rickman, H. P., Anlama ve ─░nsan Bilimleri, ├žev.: Mehmet Da─č, Ankara 1992, 120; Kr┼č.; ├çit├ži, Adil, " ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ ─░├žin Bir Bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ├ľnerisi Bilgi Sosyolojisi", Ethem Ruhi F─▒lal─▒'ya Arma─čan kitab─▒ i├žerisinde, s.  97

[97] Geni┼č bilgi i├žin bkz.: Ergun, Do─čan, Sosyoloji ve Tarih, ─░stanbul 1982, 92-84.

[98] ├çift├ži, " ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ ─░├žin Bir Bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ├ľnerisi Bilgi Sosyolojisi", Ethem Ruhi F─▒lal─▒'ya Arma─čan , (Vadi yay─▒nlar─▒, Ankara 2002), kitab─▒ i├žerisinde, s. 97.

[99] ├ľrne─čin Watt, ─░slam D├╝┼č├╝ncesinin Te┼čekk├╝l Devri adl─▒ ├žal─▒┼čmas─▒nda mezhepleri b├Âyle bir yakla┼č─▒m do─črultkusunda incelemektedir.

[100] Ethem Ruhi F─▒─člal─▒'n─▒n ─░badiyye'nin Do─ču┼ču ve G├Âr├╝┼čleri ( Ankara 1983), T├╝rkiye'de Alevilik-Bekta┼čilik, ─░mamiyye ┼×ia's─▒ ile Kad─▒yanilik ├╝zerinde yapt─▒─č─▒ ara┼čt─▒rmalar da bu yakla┼č─▒m hakimdir. ├çift├ži hakl─▒ olarak, F─▒─člal─▒'n─▒n ad─▒n─▒ koymad─▒─č─▒ ama kendi incelemelerinde, sosyolojik yakla┼č─▒m─▒ , daha do─črusu bilgi sosyolojisi yakla┼č─▒m─▒n─▒ son derece belirginlikle kulland─▒─č─▒n─▒ s├Âyler. Bkz.: ├çift├ži, " ─░slam Ara┼čt─▒rmalar─▒ ─░├žin Bir Bak─▒┼č a├ž─▒s─▒ ├ľnerisi Bilgi Sosyolojisi", Ethem Ruhi F─▒lal─▒'ya Arma─čan kitab─▒ i├žerisinde, s. 89.

[101] Hasan Onat,  tarihsel yakla┼č─▒mdan m├╝lhem  " fikir-hadise irtibat─▒" olarak bilinen bir prensibi, t─▒pk─▒ Watt ve F─▒─člal─▒  gibi,  ilk ┼×i├« hareketlerin ayd─▒nlat─▒lmas─▒nda kullanm─▒┼čt─▒r. Bkz.: Emeviler Devri ┼×i├« Hareketleri, Ankara 1993, 12-20.

[102] Bouthoul, Gasto, Zihniyetler Ki┼či ve Toplum A├ž─▒s─▒ndan Zihin Yap─▒lar─▒na Dair Psikososyolojik Bir ─░nceleme, ├žev. Selmin Evrim, ─░stanbul 1975, 5.

[103] Mucchielli, Alex, Zihniyetler, ├žev. Ahmet Kotil, ─░stanbul 1991, 7.

[104] Akarsu, Bedia, Felsefe Terimleri S├Âzl├╝─č├╝, Ankara 1984, II. Bask─▒, s. 33.

[105] Bu  konuda geni┼č bilgi i├žin bkz.: Kutlu, S├Ânmez, "─░slam D├╝┼č├╝ncesinde Tarihsel Din S├Âylemleri Olgusu", ─░sl├ómiy├ót Dergisi, cilt:4, 4(2001), 16-19.

[106] Mucchielli, Zihniyetler, 17.

[107] Bouthoul, Zihniyetler, 12.

[108] ─░slam d├╝┼č├╝ncesindeki farkl─▒ e─čilimler ve dine farkl─▒ yakla┼č─▒mlarla ilgili s─▒n─▒fland─▒rmalar konusunda bkz., Gazzal├«, el-Munk─▒z mine'd-Dal├ól, ├žev., Ahmet Suphi Furat, ─░stanbul trz. 44 vd.; ─░bn R├╝┼čd, Kit├óbu'l-Ke┼čf an Minh├óci'l-Edille, ├žev. S├╝leyman Uludag, ─░stanbul 1985, 191 vd.; ─░smail Hakk─▒ ─░zmirli, "Be┼č S─▒n─▒f", DFIFM., 12 (1929),, 12; Uludag, S├╝leyman , ─░slam D├╝┼č├╝ncesinin Yap─▒s─▒, II. bask─▒, ─░stanbul 1985, 17-22. Uludag, ge├žmiste yap─▒lm─▒┼č tasniflerden bahsederek bu anlay─▒┼člar─▒ Selef, Kelam, Tasavvuf ve Felsefe olarak s─▒n─▒fland─▒r─▒p incelemi┼čtir. Bkz., ─░slam D├╝┼č├╝ncesinin Yap─▒s─▒, ─░stanbul 1972.

[109]┼×ehrist├ón├«, el-Milel ve'n-Nihal, thk., Abdulemir Ali Mehna-Ali Hasan Fa├╗r, Beyrut 1990, I/23.

[110] C├óh─▒z, el-Beyan ve't-Tebyin, Beyrut trz., II/-49-59; ┼×ehristani, el-Milel ve'n-Nihal, I/18; Bu iki alimin tasnifleri ile ilgili ele┼čtiriler i├žin bkz., Muhammed Abid el-Cabiri, Arap-Islam Akl─▒n─▒n Olu┼čumu, ├žev. ─░brahim Akbaba, II. bask─▒, ─░stanbul 200; 33-35.

[111] Bu zihniyetler daha ├Ânce yay─▒mlanm─▒┼č olan m├╝stakil bir makalede geni┼č├že ele al─▒nm─▒┼čt─▒r. Bkz.: Kutlu, S├Ânmez, " ─░slam D├╝┼č├╝ncesinde Tarihsel Din S├Âylemleri Olgusu", ─░sl├ómiy├ót Dergisi, C. 4, 4(2001), 15-36.

[112] Bu zihniyetin  ┼čiar─▒  durumunda olan baz─▒ esaslar─▒ ┼č├Âyledir: Din, iyilk ve dini emirleri yerine getirmektir. (─░nne'd-D├«ne T├óatun) ,  "Din Zalim SultanÔÇÖa kar┼č─▒  k─▒yam ve ayaklanmad─▒r. (─░nne'd-D├«ne bi'l-Hur├╗c ve'l-─░sy├ón ala's-Sult├ón ez-Z├ólim"); Muharebe veya cihad, dinin bir par├žas─▒d─▒r. (el-Muh├órabe mine'd-D├«n. Bkz.: el-C├óh─▒z, Hilafet Ordusunun Menk─▒beleri T├╝rklerin Faziletleri, ├žev. Ramazan ┼×e┼čen, Ankara 1988, 69.)

[113]Bu zihniyetin  ┼čiar─▒  durumunda olan baz─▒ esaslar─▒ ┼č├Âyledir: Din, ak─▒lla, ak─▒l y├╝r├╝tmeyle ve dellilendirme yoluyla bilinir. ( ─░nne'd-D├«ne bi'l-Akli ve'n-Nazar ve'l-─░stidl├ól),  DinÔÇÖin bilgi kayna─č─▒ ak─▒l, ┼čeriat─▒n bilgi kayna─č─▒ i┼čitmeye dayal─▒ nakildir.  (Fe Amma'd-D├«n fe  Sebilehu el-Aklu; ve'┼č-┼×er├«a bi's-Semi'); Ak─▒l , g├╝venilir bir ├Âl├ž├╝tt├╝r. (el-Aklu Es├ósun), Ak─▒l, ├Ânceli─če sahiptir; nas ise ona g├Âre tevil edilir.  (el-Aklu, Evvel ve'n-Naklu/en-Nassu M├╝evvel);   Din, birlik-b├╝t├╝nl├╝k ve ├žo─čulculuktur. (─░nne'd-Dine bi'l-Cem├óa)

[114]Bu zihniyetin  ┼čiar─▒  durumunda olan baz─▒ esaslar─▒ ┼č├Âyledir: Din, ilk ├╝├ž neslin din ve d├╝nya g├Âr├╝┼č├╝nden ibarettir. (─░nne'd-Dine bi'l-Asar)  ve    Din, ilk nesillerin dini anlay─▒┼č ve ya┼čay─▒┼člar─▒ndan ibarettir.  ( ─░nne'd-Dine bi's-S├╝nne)

[115] Bu zihniyetin  ┼čiar─▒  durumunda olan baz─▒ esaslar─▒ ┼č├Âyledir: Din, imam─▒ tan─▒makt─▒r. ( ─░nne'd-D├«ne Ma'rifetu'l-─░m├óm). Din,  ki┼či  (imam) veya ki┼čilere (imamlara) itaattir. ( ─░nne'd-D├«ne T├óatu Reculin ev Ric├ólin).  Din, CebrailÔÇÖin AllahÔÇÖtan MuhammedÔÇÖe getirdi─či  Vel├óyettir."

[116]

[117] Mc Comas, Henry, The Psychology of Religious Sects, London  1973, 71.

[118] Kabile toplumunun bu genel yap─▒s─▒ hakk─▒nda geni┼č bilgi i├žin bkz.: Taha Akyol, Haricilik ve ┼×ia, ─░stanbul 1988, 124 vd.

[119] Akyol, 130 vd.

[120] Bu konudaki iddialar i├žin bkz. Muhammed Ebu Zehra, ─░slam'da Siyasi ve ─░tikadi Mezhepler Tarihi, ├žev., Hasan Karakaya-Kerim Aytekin, Istanbul 1983, 75; Watt, Islam D├╝s├╝ncesinin Tesekk├╝l Devri, 24.

[121] Taberi, Tarih, II/518-9; Es'ari, Makalâtu'l-İslâmiyyin, 87, 112-13, 120; Sehristani, el-Milel ve'n-Nihal, I/133; İbnü'l-Esir, el-Kâmil, IV/167.

[122] McComas, 71.

[123] Kutlu, S├Ânmez, ─░slam D├╝┼č├╝ncesinde ─░lk Gelenek├žiler, Ankara 2000, 50.

[124]Hatib el-Ba─čdad├«, ┼×eref├╝ Ashabi'l-Hadis, thk. M. Sait Hatipo─člu, Ankara 1991, II. Bask─▒,  6.

[125] Eski ─░ran gelene─činde kral─▒n karizmas─▒ konusunda bkz., Frye, Richard N., "The Charisma of Kingship in Ancient Iran", Iranica Antiqua, 6 (1964), 54. Ayr─▒ca Sasani k├╝lt├╝r├╝n├╝n ┼×ia'n─▒n tesekk├╝l├╝ndeki rol├╝ ile ilgili geni┼č bilgi i├žin bkz.: Ahmedov, ┼×ahin, Sasani K├╝lt├╝r├╝n├╝n ┼×ia'n─▒n Te┼čekk├╝l├╝ndeki Rol├╝, Ankara 2001.  (Bas─▒lmam─▒┼č Y.Lisans tezi)

[126] el-Kumm├«, Mak├ól├ótu'l-F─▒rak, thk. Cev├ód Me┼čk├╗r, 60; e┼č-Sehrist├ón├«, el-Milel ve'n-Nihal, I/38, 170, 179, 189.

[127] Hatib el-Ba─čd├ód├«, ┼×eref├╝ Ash├óbi'l-Had├«s,  6.

[128] Bu zihniyet hakk─▒nda geni┼č bilgi i├žin bkz.: Kutlu, S├Ânmez, " ─░slam D├╝┼č├╝ncesinde Tarihsel Din S├Âylemleri Olgusu ", ─░sl├ómiy├ót Dergisi, C.4, 4(2001), s. 32-36.

[129] Halk─▒n, Leone-E, Tarih Tenkidinin Unsurlar─▒, ├žev. Bahahaddin Yediy─▒ld─▒z, II. Bask─▒, Ankara 2000, 4. Ba┼čka bir yerde bunu ┼č├Âyle izah eder: " do─čru, muhtemel,  m├╝mk├╝n, inan─▒lmaz, yanl─▒┼č, yalan, do─črulanmas─▒ imkans─▒z olan─▒ ay─▒rdetmekten ibarettir.  S├ódece hat├ól─▒ olan bir vesikay─▒ bertaraf etmekle yetinmez, do─čru bir vesikada hat├ól─▒ olabilecek hususu veya tahrif edilmi┼č bir ┼č├óhitlik varl─▒─č─▒ s├╝r├╝p gidilebilen ger├že─či ay─▒rdetmek de ona d├╝┼čer." ( Tarih Tenkidinin Unsurlar─▒, 3.)

[130] Eb├╗ Han├«fe'nin Mak├ól├ót ve F─▒rak edebiyat─▒nda takdim sorunu ile ilgili ele┼čtirel bir yakla┼č─▒m i├žin bkz.: Givony, Joseph,  " Evs├ófu'l-─░m├óm Eb├« Han├«fe f├« Edebi'l-F─▒rak Mes├óil M├╝te┼če'ibe", Kermil Ebh├ós fiÔÇÖl-Lu─ča veÔÇÖl-Eoeb, 8(1986), s. 39-69 . ( "The Portrayal of Imam Abu Hanifa in the Heresiographic Literature of the 10-12th Centures", Proceedings of  the XXXII International Studies Congress for Arabian and North African  1992, LXXI). Bu makale Arap├žas─▒ÔÇÖndan dilimize ├ževrilmi┼čtir. Bkz.: ÔÇť F─▒rak Edebiyat─▒nda ─░mam Eb├╗ Han├«feÔÇÖnin Tasviri ve ─░lgili MeselelerÔÇŁ, ├žev.: Muzaffer Tan-N. Kemal Karabiber, ( ─░m├óm M├ótur├«d├« ve Maturidilik (ed.: S├Ânmez Kutlu, Kit├óbiy├ót yay., Ankara 2003) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 59-78.

[131] Walker, Ebu Temmam'─▒n Kitabu┼č-┼×ecere'si ile ilgili incelemesi bu konuda ├Ânemli ipu├žlar─▒ vermektedir. Bkz.: Walker, Paule E., " An Isma'ili version of the heresiography of the seventy-two erring sect", Mediaeval Isma'ili History and Thought (ed. Farhad Daftary, Cambridge 1996) adl─▒ kitap i├žerisinde, s. 161-177.

[132] K├Âpr├╝l├╝, Fuad, T├╝rk Edebiyat─▒nda ─░lk Mutasavv─▒flar, VII. Bask─▒, Ankara 1991,  27.

[133] Esere F─▒─člal─▒ at─▒fta bulunmaktad─▒r. bkz.: ─░bn Serr├óc, " Tezkiret├╝'l-Mez├óhib", ├žev.: Ethem Ruhi F─▒─člal─▒,  A├ť─░─░ED., II(1975), 106, Dipnot: 21. Bu eserin, Nesefi'nin Tefs├«r'inden al─▒nd─▒─č─▒ s├Âylenmektedir. et-Teys├«r fi't-Tefs├«r veya el-Ekmel├╝'l-Atval fi Tefs├«riÔÇÖl-Kur'├ón adl─▒ eserlerden birisi olabilir. Birincisi T├╝rkiye k├╝t├╝phanelerinde kay─▒tl─▒ g├Âr├╝nmektedir. Bkz.: Brockelmann, GAL., I, 427-28; SUPPL., I, 726; ├ľmer Nasuhi Bilmen, B├╝y├╝k Tefsir Tarihi, ─░stanbul 1955, II, 285.

[134] Kevseri'nin verdi─či bilgiye g├Âre, bu eserden muhaddis  Muhammed b. Muhammed b. S├╝leyman er-Revd├ón├« el-M├ólik├«, Kit├óbu S─▒lati'l-Halef bi Mevs├╗li's-Selef'te nakillerde bulunmaktad─▒r. (Malat├«, et-Tenbih, thk. Kevser├«'nin ├ľns├Âz├╝, s. z

 


Bu Makaleye Ait Ele┼čtiri Makaleleri
# Makaleler Ad─▒
Kullan─▒c─▒ Yorumlar─▒

! Yorum yazabilmeniz i├žin ├╝ye olmal─▒s─▒n─▒z.
├ťyelik i├žin l├╝tfen sayfan─▒n ├╝st k─▒sm─▒nda yer alan"├ťye Giri┼č | ├╝ye ol" linkine t─▒klay─▒n─▒z.

Kay─▒t Ekleyen / Eklenme Tarihi
Nurgül Çepni / 20.12.2009



Eski Eserler


Eski Eserler K├╝t├╝phanesine Ho┼čgeldiniz!

Hesap ─░┼člemleri

├ťye de─čil misiniz? ├ťye olun!

Eski Eserlere ├╝ye olarak, k├╝t├╝phanenimiz ve eserlerimiz hakk─▒nda payla┼č─▒mlardan hesab─▒n─▒z ├╝zerinden faydalabilirsiniz...