İbrahim Müteferrika 

(Macar asıllı Osmanlı müteferrika, matbaacı, yayımcı, yazar ve çevirmen.)

Osmanlı devletinde basımevi kurup Türkçe kitap yayımlayan ilk kişidir.

Macaristan’ın Kolojvar şehrinde doğdu.

1670 ile 1674 arasında bir tarihte doğduğu kabul edilir.

Protestan bir Macar ailesinin oğlu olan İbrahim Müteferrika İlahiyat öğrenimi gördüğü 1692 yılında İkinci Viyana Kuşatması'ndan sonraki savaşlarda Osmanlılara esir düştü.

Müslüman olmadan önceki hayatı hakkında çok az bilgi vardır.

Osmanlı hizmetine girdikten sonra ordunun çeşitli birimlerinde görev almıştır.

Müslüman oldu ve Türkçe öğrendi.

Osmanlı devletinin kanun ve yöntemlerini kısa sürede kavrayarak hızla yükseldi ve mütefferika oldu.

İslâm'ın inançlarını açıklayan "Risale-i İslâmiye" adlı küçük bir kitap yazdı.

1715 yılında III. Ahmet'in bir mektubunu Viyana'ya Prens Eugene'e götürdü.

İbrahim Müteferrika'ya asıl şöhretini kazandıran matbaacılığıdır.

Matbaasında bastığı ilk kitap 1729 yılının başlarında basılan Vankulu Lugatı'dır.

Bu matbaada basılan kitapların tarih, coğrafya, dil ve askerlik ile ilgili olduğu dikkat çekmektedir.

İbrahim Müteferrika, bastığı kitapların çoğuna ilaveler ve bazılarına ise notlar ve dozlar ekleyerek zenginleştirmiştir.

İstanbul'da bir basımevi kurmak isteyen Sait Efendi ile tanıştıktan sonra bu işi gerçekleştirmek için çalışmalara başladı.

Sadrazam Damat İbrahim Paşa onların düşüncelerini destekledi.

Önce Şeyhülislâm Abdullah Efendi'den dinle ilgili olmayan eserlerin basılabileceği yönünde bir fetva alındı.

Makina ve Latin alfabesi kalıpları yurtdışından getirtildi.

(Arap alfabesi kalıplarının kaynağı ise açık değildir ve Müteferrika tarafından yapıldığına dair bulgular vardır.[1])

Yalova'da bir kâğıt fabrikası (Kağıthane-i Yalakabad) kuruldu.[2]

16 Aralık 1727 tarihinde matbaa çalışmaya başladı[3].

Müteferrika, ilk olarak "Vankulu Lûgatı" adında Arapça-Türkçe bir sözlük bastı. Ardından tarih ve coğrafya ilgili on altı eser daha yayımladı.

1743'te bir atama emrini götürmek için Dağıstan'a gitti.

Bu yolculuğun ardından döndüğü İstanbul’da rahatsızlanarak 1745 yılında vefat etmiş, Kasımpaşa mezarlığına defnedilmiştir.

İbrahim Müteferrika'nın ölümünden sonra, matbaanın işletme izni Rumeli kadılarından İbrahim Efendi ile Anadolu kadılarından Ahmed Efendi'ye verilmiştir.

Kapalı Çarşı’nın Fesçiler Kapısı ile Beyazıt Camii arasında yer alan Sahaflar çarşısında ise İbrahim Müteferrika 'nın bir büstü bulunmaktadır.

Eserleri:

Risâle-i İslamiyye (Nuruosmaniye ve Esad Efendi Kütüphanelerinde bulunan yazma bir eserdir.)

Vesiletü't-Tıbâa

Usûlü'l-Hikem fî Nizâmi'l-Ümem

Afgan Târihi

Heyet’i Kadîme ve Cedide

Tarih-i Seyyah Der Beyan-ı Zuhûr-i Efgan

Zeyl-i Takvîmü’t-Tevarih

Tercüme Eserleri:

Füyüzat ı Mıknatissiye 1731. Çev: İbrahim Müteferrika.

Hakkında Hazırlanmış Eserler:

Müteferrika ve Osmanlı Matbaası, Franz Babinger. Çev: Nedret Kuran Burçoğlu. Tarih Vakfı Yurt Yayınları, Mart 2004. ISBN 9799753331790 İddefixe

İbrahim Müteferrika ve Türk Matbaacılığı, Hüseyin Gazi Topdemir. Kültür Bakanlığı yayınları. 2002. ISBN 9751728630 T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı