Özeti

Yayın Bilgileri

Yayınlandığı Kaynaklar Aksiyon Dergisi, Sayı: 226 Yayınlandığı Tarih 03.04.1999 Yayınlandığı Dergi Sanal Dergi Makalenin Linki

Makale Metni   [Yazdır/Print]

Osmanlı Devleti ve Matbaa   Matbaanın, Avrupa’da kullanılmaya başlandığı tarihten 200 yıl sonra, ilk kez 1726’da Osmanlı Devleti’nde İbrahim Müteferrika vasıtasıyla kullanılmaya başlandığı kabul edilir. Oysa, Osmanlı’nın ilk matbaa ile tanışması hiç de öyle değil. İlk matbaa Osmanlı’ya sanıldığının aksine ilk kez 1639 yılında getirildi. Matbaayı getiren de İbrahim Müteferrika değil Bünyamin Efendi idi. Ne var ki, Bünyamin Efendi’nin getirmiş olduğu matbaa, Osmanlı topraklarında hiç baskı yapma şansını bulamadı. Siparişi 4. Murat verdi İlk matbaa, 1639 yılında IV. Murat’ın emri ile Avrupa’dan özel siparişle getirildi. Fakat, o dönemlerde imparatorluğun başında büyük sıkıntılar olması matbaanın hiç kullanılmamasına sebep oldu. Hatta, gelmiş olan makinanın yine bu sebepten kullanılmasına izin verilmedi. Bünyamin Efendi’nin getirdiği matbaanın hikayesine Anadolu Gazetesi’nin Hicri 1339 (Miladi 1920) Rebiülevvel tarihli bir sayısında geniş yer verilmiş. İlk matbaayı tarihte birçok eleştirilere maruz kalan IV. Murad’ın Avrupa’ya özel bir ticari elçi göndererek ısmarladığını yazan gazete, matbaanın ilginç hikayesini baştan sona okuyucularına da aktarıyor. Bünyamin Efendi’nin getirmiş olduğu matbaanın hikayesi gerçekten parmak ısırtacak nitelikte. Asıl adı Benjamin olan ancak Müslüman olduktan sonra Bünyamin ismini alan Bünyamin Efendi, Sultan IV. Murad’ın emriyle Amsterdam’a matbaa almak için gönderiliyor. Bünyamin Efendi o dönemin en iyi üretimlerinden olan “ağaç matbaa”yı bin altın vererek satın alıyor ve deniz yolu ile getiriyor. Willem Janson Blaev imalatı olan matbaa, Osmanlı’nın İran ve Girit sorunlarının iyice alevlendiği bir dönemde Osmanlı topraklarına giriş yapıyor. Daha kötüsü, bu arada matbaayı ısmarlayan IV. Murad hayatını kaybediyor ve yerine Sultan İbrahim tahta geçiyor. “Tiz bu ucube eritile!” Zayıf bir kişiliği olan Sultan İbrahim döneminde Osmanlı’daki iç karışıklıklar da iyice artıyor. İşte bu esnada matbaa karşıtı bir grup araya giriyor ve matbaanın aleyhinde Sultan İbrahim’e kulis yapıyor. Sultan da bunun üzerine, kendinden önce büyük güçlüklerle getirtilen matbaanın eritilmesi için emir veriyor. Olay o kadar gariptir ki; matbaanın ahşap olduğu Sultan İbrahim’e aktarılmamıştır. Makina eritilmek için Saray’ın demircibaşına teslim edilince, demircibaşı ömründe ilk kez gördüğü bu acayip yapıyı tabiatıyla “eritemez”, ama yakmaz da. Matbaayı 3 altına bir Yahudi’ye satar. Yahudi de üç altına aldığı matbaayı 50 altına Cenevizli bir tüccara devreder. Cenevizli tüccar, matbaayı gemiyle İspanya’ya kadar götürür. Ancak, tüccar götürdüğü mallardan yüklü kazanç sağladığı için matbaayı indirmeye gerek görmez, gemide bırakır. Makinanın içinde bulunduğu gemi Amerika kıtasına doğru yola çıkar ve aylar sonra I. Manuel Rodriguez Adası’na varır. Burada erzak alınırken mat-baa yer kapladığı için kaptanın emriyle denize atılır. Ahşap olan matbaa yanında bir kutu hurufat (matbaa harfleri) ile birlikte kıyıya vurur. Tarih 1641’dir. İstanbul’dan Atlas Okyanusu’na Eski bir Papaz olan Jose Martinez kıyıda gezerken sandığı görür. Merakla açtığında kendisine garip gelen alet ve harflerle karşılaşır. Önce anlam veremez. Uzun bir incelemeden sonra, bu makinanın bir matbaa olduğunu anlar. Daha önceleri İncil basan Gutenberg’in makinası hakkında çok şey duymuş olan Martinez, matbaanın ne olduğunu bilmektedir. Fakat bu matbaa Gutenberg’inkinden daha gelişmiştir. Martinez makinayı berberlik yaptığı dükkanına taşır, yağlar, temizler. Geçmiş bilgilerini kullanarak yavaş yavaş ahşap matbaayı kullanma denemeleri yapar. Mürekkebi ve birkaç parça kağıdı tedarik eden Martinez, Uzak Doğu’ya giden ve orada kağıt yapımında çalışmış bir tayfadan kağıt yapımını da öğrenir. Kendi kendine kağıt imal eden Martinez’in ürettiği kağıtlar, Uzak Doğu’dakiler gibi kaliteli olmasa da, iş görmektedir. Papaz, matbaada İncil basıp dağıttı Martinez’in makineyi kıyıda buluşunun üzerinden bir yıl iki ay geçmişti. Din adamı olma özelliğini hiç yitirmeyen Martinez, adada bulunan halk için ürettiği kaba kağıtlara İncil’den mesajlar bastırarak dağıtıyordu. Martinez daha da ileriye giderek yaşadığı yerin sosyal olaylarını öyküler şeklinde yazıyor ve bunları mabaasında bastırarak kitaplaştırıyordu. Son zamanlarda adanın günlüğünü de tutup adaya gelen gemiler ve tayfaları hakkında bilgiler veren Martinez, 1643 yılında hayata veda etti. Osmanlı Sultanı’nın özel siparişiyle İstanbul’a getirilen dönemin en iyi matbaası işte bu garip hikaye ile tarihe geçiyordu. Osmanlı’nın ısmarladığı matbaa uzun bir deniz yolculuğundan sonra Rodriguez Adası’nda Martinez isimli eski bir papazın eline geçmiş ve kullanılmıştı. Müteferrika’dan önce getirildi Anadolu Gazetesi’nde çıkan bu iddiaları Prof. Dr. Ahmet Akgündüz de doğruluyor ve Bünyamin Efendi’nin getirmiş olduğu matbaanın kullanılmamasının bir şanssızlık olduğunu belirterek; “Bünyamin Efendi’nin getirmiş olduğu matbaa maalesef kullanılmadı. Eğer kullanılsaydı Osmanlı belki gelişmelere daha çabuk ayak uyduracaktı. Ben bunu tarihi bir kayıp olarak değerlendiriyorum” diyor. Prof. Akgündüz matbaanın gecikmesiyle, Osmanlı’nın parçalanmasının bir paralellik arzettiğini de söylüyor. Araştırmacı–Yazar Dr. Orhan Koloğlu ise, Osmanlı’da ilk matbaanın İbrahim Müteferrika’ya ait olmadığını belirterek; “Osmanlı matbaayı İbrahim Müteferrika’nın matbaasından önce tanıdı. 16. yüzyılın ortalarında ve 17. yüzyılın başlarında Yahudiler Osmanlı topraklarında matbaayı kullanıyorlardı. Ancak Fransızca harflerle basım yapıyorlardı. Dolayısıyla İbrahim Müteferrika’dan önce Osmanlı matbaayı çok iyi tanıyordu ve biliyordu. İbrahim Müteferrika’nın matbaasında 30 senede 20 kitap ancak basılmıştır. Anlatıldığı kadar ahım–şahım birşey değildi. Yine Osmanlı topraklarındaki Filistin’de Arap harfli (Osmanlıca) matbaalar Hıristiyan Araplar tarafından kullanılıyordu” şeklinde konuşuyor. Dr. Koloğlu ise matbaanın gecikme sebebine de farklı bir yorum getiriyor: “Osmanlı’da matbaanın kullanımının gecikme sebebi söylenen şekli ile değildir. Osmanlı matbaa karşısında sanıldığı kadar yobaz değildi. Osmanlıda matbaa gerici ve çıkarcılar yüzünden değil, ekonomik bağımsızlık olmadığından ve ihtiyaç duyulmadığından kullanılmadı. Avrupa’da ise matbaa tüccarlar tarafından kullanılıyordu. Tüccarlar matbaalarda malların fiyatlarını, ülkelerin savaş durumunu, ürün taleplerini bastırıyorlardı. Dolayısıyla bir tüccar atılım yapmadan önce bu gazetelerdeki haberleri okumak zorundaydı. Para verip gazete alıyordu. Osmanlı’da ise böyle bir durum olmaması matbaanın geç kullanılmasına sebep olmuştur. Kitaplar, hattatların güzel yazılarıyla yazılıyordu. Matbaadan çıkan kitapların satılması için III. Murat bir irade bile yayınladı. Kur’an-ı Kerim basımları harfler yanlış olur gerekçesiyle istenmedi. Matbaanın Osmanlı’da ilk kullanım tarihi de 1726 değil, 1729’dur. Bu tarih bile kayıtlara doğru olarak geçmemiştir.”

Yazara ait kitaplar

# Kitap Adı 1 Word by Word Picture Dictionary 2 Winning the Future : A 21st Century Contract with America 3 The Koran Handbook: An Annotated Translation 4 The Jerusalem Tract ( er Risaletül Kudsiyye Tercümesi) 5 Sufism A Beginners Guide 6 Şiir Mecmuası 7 Shariah Law An Introduction 8 Risalei Usuli Tarikat ve Biati Hazreti Mevlana 9 Risalei Mevlevi 10 Reformation of Islamic Thought 11 Nuts and Volts Magazine 12 Muslim Networks from Hajj to Hip Hop 13 Müntehabat Mecmuası 14 Minhacül Fukara 15 Mevlevi Tarikatı Silsilesi 16 Mevlevi Şeyhleri Silsilesi 17 Mevlevi Notaları 18 Mevlevî Âyinleri, Mevlana ve Sultan Divaninin Gazeli 19 Mevlevi Ayinleri Notası 20 Mevlevi Ayinleri Mecmuası (II) 21 Mevlevi Ayinleri Mecmuası 22 Mevlevi Ayinleri 23 Mevlevi Ayin Ve Nota Mecmuası 24 Mevlana Kütüphanesi Defteri 25 Menakibi Sultan Divani 26 Mecmûa 27 Mecmua 28 Kelile ve Dimne (Karataka ve Damanaka) 29 Islamic Political Identity in Turkey 30 Islamic Finance: Law, Economics, and Practice 31 Islam: Religion, History, and Civilization 32 Hodaynamag 33 HelpYourself Reading QURAN 34 Hamparsan Ayini Şerif Notaları I-II 35 Fuel Cell Technology Handbook 36 First Thousand Words in Arabic 37 English for Academic Purposes 38 East of the Jordan (Ürdün'ün Doğusu) 39 Conversational Arabic in 7 Days 40 Ayinnamag 41 Around The World In 80 Days ( 80 Günde Devri Alem) 42 Al-Mawrid: A Modern Arabic-English Dictionary / Al Mawrid 43 Al Mutarjim Al Kafi 44 A Vocabulary: Persian, Arabic and English 45 Pocket Drug Reference 2008

Yazara ait e-kitaplar

# Kitap Adı 1 Word by Word Picture Dictionary 2 Winning the Future : A 21st Century Contract with America 3 The Koran Handbook: An Annotated Translation 4 The Jerusalem Tract ( er Risaletül Kudsiyye Tercümesi) 5 Sufism A Beginners Guide 6 Shariah Law An Introduction 7 Reformation of Islamic Thought 8 Nuts and Volts Magazine 9 Muslim Networks from Hajj to Hip Hop 10 Islamic Political Identity in Turkey 11 Islamic Finance: Law, Economics, and Practice 12 Islam: Religion, History, and Civilization 13 HelpYourself Reading QURAN 14 Fuel Cell Technology Handbook 15 First Thousand Words in Arabic 16 English for Academic Purposes 17 East of the Jordan (Ürdün'ün Doğusu) 18 Conversational Arabic in 7 Days 19 Around The World In 80 Days ( 80 Günde Devri Alem) 20 Al-Mawrid: A Modern Arabic-English Dictionary / Al Mawrid 21 Al Mutarjim Al Kafi 22 A Vocabulary: Persian, Arabic and English 23 Pocket Drug Reference 2008

Yazara ait makaleler

# Makaleler Adı 1 Velikovskye Göre Musa ve Firavunun Gerçek Hikayesi 2 Vaiz Ahmet Tomorun Firavunun İmanının Kabul Edilmemesiyle Alakalı Vaazı VİDEO İZLE 3 Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Hakimiyeti 4 Sabah Ezanı Okunurken Yemek İçmek Caiz Değildir / الشرب أثناء أذان الفجر 5 Osmanlıda Matbaa Niçin Gelişmedi? 6 Osmanlı Devleti ve Matbaa 7 Müminler Allaha Tevekkül Etsin / وَعَلَى اللّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ 8 Mevlevi Musikisi 9 Mevlana Celaleddin Rumi 10 Matbaa Osmanlıya neden geç geldi?.. 11 Matbaa Neden Osmanlı Devletine Avrupadan 272 Yıl Sonra Gelebilmiştir? 12 Malik Aksel İle Mülakat 13 Kızıldeniz Selamet ve Felaket Deryası 14 Kavli Leyyin 15 Kameri Ayın Tesbitinde Hilalin Görülmesi ve Hesaplama Metodlarının Kullanılması Problemi / دخول الشهر القمري بين رؤية الهلال والحساب الفلكي 16 Kabul Edilmeyen İman Firavun İmanı 17 İlk Matbaa ve İbrahim Müteferrika 18 İki Dua Klasiği Yeniden Yayınlandı 19 İbrahim Müteferrikanın Matbaasında Basılan Eserler 20 İbn Hacer el Heyteminin İslamda Helaller ve Haramlar adlı Eserinde Firavunun İmanı Meselesi 21 Hz. Musanın Kızıldenizi Geçişinin Sırrı 22 Hilal Gözlemlerinde Birliğin Sağlanması / توحيد رؤية الهلال 23 Hesaplama Yöntemi ve Kesinliği İle İlgili Mulahazalar / الحساب الفلكي بين القطعية والاضطراب 24 Hesaplama Yöntemi İle Ayların Başlangıçlarının Tesbit Edilmesi / الحساب الفلكي وإثبات أوائل الشهور 25 Hazreti Musa Firavunun Sarayında 26 Göktürk Tarihinin Meseleleri Kültigin mi ? Költigin mi ? 27 Firavunun Müslümanlığı 28 Firavunun İmanı... 29 Fahruddin er Raziye Göre Firavunun İmanı Neden Kabul Olunmadı 30 Eleştiri Yorum 1988 nolu Makalenin Eleştirisidir 31 Early Ottoman Printing the Müteferrika Press 32 Dr. Emel Esin ve Eserleri 33 Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları Bibliyografyası (1924-2009) 34 Cevşen Sahih Değildir 35 Büyük Türk Bestekarı Dede Efendi II 36 Büyük Türk Bestekarı Dede Efendi I 37 Bir Oryantalistin Hayatı Ignaz Goldziher 38 Bir Medeni Kanun Olarak Mecelle 39 Bir Macar Türkoloğu Dr. Ignaz Kunoş ve Dilimiz ve Halk Edebiyatımız Üzerine Çalışmaları 40 Bir Dost Elinden M. Akifin Son Günleri 41 Benim Babam Kafatasçı Değildi 42 Bediüzzaman Said Nursinin Cevşen İle İlgili Görüşleri 43 Azerbaycanın Güzellikler Şairi Aşık Elesger 44 Asiye Validemizin Şehid Edilmesi 45 3000 Yıllık Firavunun Cesedi VİDEO İZLE 46 Muhayyelatı Aziz Efendi

Hata ! YazarHakkindakiTanitimMakeleleri

# Makaleler Adı

Bu Makaleye Ait Eleştiri Makaleleri

# Makaleler Adı